Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Nederland is een gidsland van tegenwerkers'

Home

Analyse | Janne Chaudron

Hoe koos het panel dit jaar de meest invloedrijke duurzame Nederlander? Daadkracht scoort hoog in deze sombere tijden.

Zeggen dat je niets met duurzaamheid hebt, is niet meer voorbehouden aan een ludiek clubje klimaatsceptici. Minister Verhagen van Economische zaken: "Het milieu is verworden tot een moralistische stok om ondernemers, boeren en bedrijven mee te slaan die hun boterham proberen te verdienen." Dat zei hij dit jaar op het Sociaal Christelijk Congres. Het huidige kabinet heeft niet veel op met duurzaamheid. Sterker nog: door Europa wordt Nederland steeds vaker op de vingers getikt omdat het zich niet houdt aan Europees geldende milieu en natuurregels.

Voorbeelden te over: staatssecretaris Bleker trekt zich niets aan van afspraken die hij met België heeft gemaakt om de Hedwigepolder onder water te zetten. Nederland blijft sterk achter met het opwekken van groene energie ten opzichte van bijvoorbeeld Duitsland en heeft grote moeite om zich te houden aan internationale afspraken over de uitstoot van broeikasgassen.

Het helpt niet dat het kabinet gedoogd wordt door een partij - de PVV - die ontkent dat er een klimaatprobleem is. Bij de PVV, en in mindere mate bij de coalitiepartijen, geven de eigen ideologie en de eigen achterban vaker de doorslag bij het maken van beleid dan wetenschappelijke kennis, zeggen wetenschappers. Zoals hoogleraar milieukunde Klaas van Egmond het eerder verwoordde in deze krant: "Een willekeurige twitteraar heeft tegenwoordig evenveel impact als een IPCC-rapport van 1000 pagina's." En dan zijn er nog de vervuilende energiebedrijven. Essent die in het kwetsbare Waddengebied een kolencentrale neerzet. 

Wat dat betreft is het 13-koppige panel van experts, dat de Duurzame 100 samenstelde, somberder gestemd dan in andere jaren. Piet Sprengers, hoofd duurzaamheid bij ASN Bank, vindt dat Nederland inmiddels een gidsland is van de tegenwerkers, van de industrieën en mensen die niet veel op hebben met duurzaamheid. Daarom denkt panellid Frans Berkhout dat het dit jaar voor het eerst tijd is voor een zwarte lijst. Hij is directeur van het Instituut voor Milieuvraagstukken van de Vrije Universiteit. Op die lijst staan invloedrijke Nederlanders uit de sunset-industry (bedrijven gespecialiseerd in fossiele brandstoffen en mijnbouw) en ideologen.

De panelleden noemen ook politici als staatssecretaris Bleker en minister Verhagen. Panellid Maarten van Biezen van Natuur en Milieu: "Ik hoor van ambtenaren in Den Haag dat zij het woord klimaat niet meer mogen noemen in regeringsstukken."
Sprengers: "Wat mij betreft valt de politiek helemaal uit de lijst. Dat signaal wil ik ze graag geven. Politici hebben het lef niet om te zeggen waar ze voor staan. Ze durven niet te zeggen: en nou is het genoeg.

Ik ben teleurgesteld. Het is een kenmerk van deze tijd: het vechten om kiezersgunsten verlamt de politiek volledig." Joop Oude Lohuis van Ecofys: "Politici hebben geen lange termijnvisie. Weinig van hen denken na over de weg die je zou kunnen bewandelen. Ik vind ze een beetje laf."

Het is dan ook niet verwonderlijk dat de mensen uit de politiek die dit jaar wél op de lijst staan in de oppositie zitten;  Diederik Samsom (PvdA) staat op 10, Liesbeth van Tongeren (GroenLinks) op 61, Stientje van Veldhoven (D66) op 66 en Marianne Thieme (PvdD) op 58. Kamerleden, laat staan ministers en staatssecretarissen uit de coalitie haalden niet eens de groslijst.

In de steden gebeurt het, vindt het panel. In Amsterdam, Rotterdam en Utrecht wordt groene energie actief aangeprezen door wethouders. Voor burgers wordt het  aantrekkelijker om zonnepanelen op het dak te leggen. Ook kleine gemeenten missen de boot niet. Lochem bijvoorbeeld is voorloper op groen energiegebied. De gemeente biedt zonnestroom aan tegen dezelfde prijs als grijze stroom. Dat kan omdat de Achterhoekse gemeente een samenwerkingsverband heeft gesmeed tussen gemeente, energiecoöperatie en -leverancier.

Het is dan ook niet verwonderlijk dat twee wethouders, Alexandra van Huffelen (12) uit Rotterdam en Thijs de la Court uit Lochem (72), voor het eerst in de Duurzame 100 staan. Berkhout: "Dat lokale is een wereldwijde trend. Steden zijn momenteel veel interessanter dan de landelijke politiek."
   
Natuurfilosoof en panellid Matthijs Schouten vindt de lokale initiatieven mooi. "Maar ik vind het zorgelijk dat vergezichten ontbreken. Het is belangrijk dat die er zijn." Berkhout beaamt dat: "Op Europees niveau worden de beslissingen genomen, lokale politiek kan gericht sturen. De tussenlaag, het nationale niveau, is verdwenen." Naast de wethouders is de Nederlandse Europarlementariër Bas Eickhout (GroenLinks) ook een primeur op de lijst (18). Hij toont meer daadkracht dan Nederlandse politici, is de mening van de experts.

De panelleden zijn kritisch over de gevestigde orde, zoals niet gouvernementele organisaties (ngo's). Natuurfilosoof Schouten: "Het is mooi als de duurzame100 gedragen wordt door nieuwe mensen die op onverwachte plekken zitten. Ik zie dat mensen op de oude plekken, de traditionele clubs, wat blasé zijn. Bij ngo's bijvoorbeeld is men vooral verbolgen over het feit dat de boze buitenwereld niet meewerkt."

Suzanne van der Pijll, directeur van adviesbureau Schuttelaar en Partners: "Ngo's blijven achter, ze lijken in een vacuüm te zitten." Het heeft volgens het panel te maken met het feit dat een natuurlijk tegenspeler is weggevallen. Ngo's moeten coalities aangaan met bedrijven in plaats van actievoeren en tegenwerken. "Dat doen ze al, heel succesvol",  zegt Sabina Voogd van Oxfam Novib. "Kijk bijvoorbeeld naar de Eerlijke Bankwijzer." Een samenwerkingsverband van banken en ngo's waaraan bijna alle Nederlandse banken meewerken. Ze verstrekken informatie over hun investeringen.

In tegenstelling tot ngo's zijn het de individuen die de duurzaamheidskar trekken. Zij trekken zich niets aan van kaders en overlegstructuren. Bekende voorbeelden zijn Marjan Minnesma van Urgenda die dit jaar op nummer 1 eindigde en Jaap Dirkmaat (31) van Das en Boom. Zij scoren hoog. Maar het panel selecteerde dit jaar ook mensen die minder bekend zijn en toch in hun eentje heel wat voor elkaar krijgen. Bijvoorbeeld Tom van Beek (55) die het Beeing Festival organiseerde, Paul Hendriksen (25) die het concept Transition Towns naar Nederland bracht en Lisette Kreischer (62) die het kookboek 'Ecofabulous' schreef. Piet Sprengers: "Iedereen doet zijn eigen ding, we kijken wel hoever we komen. In die dynamiek zitten we."
Is dat erg, zo'n samenleving zonder structuur? Dat hoeft niet, vindt het panel. De tegenstellingen zijn weliswaar harder geworden, maar dat maakt de posities ook helder. Ieder bedrijf denkt na: Waar sta ik?
De experts hebben wel behoefte aan nieuwe charismatische leiders, die een visie tonen. Een oude rot als Herman Wijffels (6) is nog steeds één van de weinigen die de discussie over een rechtvaardige verdeling van welvaart en voedsel stelselmatig voert. De stuurloosheid is een Nederlands fenomeen, vindt het panel. In Groot-Brittannië en Duitsland staan wel nieuwe visionaire leiders op. Jan Bom, hoofdredacteur van P+: "In de ons omringende landen is duurzaamheid al lang geen links-rechts discussie meer."

Hoewel Wijffels nog steeds vergezichten toont, eindigen de oude helden dit jaar minder hoog op de lijst dan in andere jaren. Het panel heeft behoefte aan vernieuwing en de experts willen concrete daden zien, vooral in het afgelopen jaar. Daarom weegt het criterium daadkracht dit jaar nog zwaarder dan in de voorgaande edities van de Duurzame 100. Rinske van Noortwijk van Greenwish: "Het allerbelangrijkste vind ik dat de persoon in kwestie niet alleen praat, maar dat er daadwerkelijk iets gedaan wordt. Je biermerk of schoonmaakbedrijf net weer een beetje duurzamer maken is niet genoeg."

Het bedrijfsleven is net als in andere jaren goed vertegenwoordigd omdat het panel vindt dat daar momenteel het meest gebeurt. Wel klinken er enkele kritische geluiden. Veranderingen in de financiële sector gaan niet ver genoeg, vindt het panel. Sprengers van ASN: "Dat komt omdat mensen het niet snappen. Ze snappen niet dat er beperkte voorraden zijn." Berkhout: "De eerste reactie op de crisis van 2008 had te maken met bezinning. De discussie ging over overconsumptie. Mensen vroegen zich af: wat willen we, wat is een goed leven? Ik merk dat die vragen nu nauwelijks meer gesteld worden, terwijl we opnieuw of nog steeds in een crisis zitten." Volgens Sprengers proberen financiële instellingen het wel. "Pensioenfonds ABP bijvoorbeeld probeert duurzame initiatieven te steunen. Alleen moet dat dan weer een initiatief van 50 miljoen euro zijn, veel te veel geld."

Het panel merkt op dat bedrijven als KPN, AkzoNobel en DSM zich er wel van bewust zijn dat grondstoffen opraken. De experts noemen als voorbeeld topman Hans Wijers (28) van AkzoNobel en Feike Sijbesma (9) van DSM die dramatische uitspraken doen. De topmannen van deze bedrijven, goed vertegenwoordigd in de lijst, zien duurzaamheid als principe, als basis. Het is het enige raamwerk waarbinnen ze werken.

Discussie was er binnen het panel over het begrip natuur. Maakt dat wel onderdeel uit van de Duurzame 100? Voor Samuel Levie van de Youth Food Movement is er geen twijfel over mogelijk: "Biodiversiteit en natuur liggen aan de basis van duurzaamheid. Als iemand een heel regenwoud kapt, dan verpest diegene in één klap een groot deel van de aarde. Dus iemand die zo'n regenwoud beschermt, vind ik een held." Sabina Voogd: "Ik heb mensen die alleen met natuur bezig zijn niet gekozen. Voor mij moet er een component van ontwikkeling in zitten. Hoe richten we de samenleving met elkaar in?" Natuurfilosoof Schouten: "Natuur is verworden tot een discussie over de Oostvaardersplassen, een linkse hobby. Maar ik kan me een wereld zonder ecosysteem niet voorstellen. Natuurlijk is biodiversiteit een thema."

Met stip nieuw binnen
Het expertpanel heeft behoefte aan vernieuwing. De duurzaamheidshelden van weleer zijn nog steeds belangrijk binnen het debat, maar wie neemt het stokje over, vragen de deskundigen zich af. Met deze gedachte in het achterhoofd is het niet verwonderlijk dat er 41 nieuwe gezichten op de lijst staan. Vorig jaar waren het er 39.

Lokale initiatieven acht het panel belangrijk in een tijd dat de landelijke overheid achterblijft. Die projecten kunnen uitgevoerd worden door gemeenten. Wethouder van Rotterdam Alexandra van Huffelen (12) is de hoogste nieuwe binnenkomer op de lijst. Ook de Lochemse wethouder Thijs de la Court (72) die zijn inwoners de mogelijkheid biedt zonnepanelen te huren, is nieuw. Het panel roemt bovendien individuen die in hun eentje lokale initiatieven opzetten. Bijvoorbeeld Paul Hendriksen (25) die het begrip Transition Towns naar Nederland bracht of Stefan van Uffelen (43) die een nieuw meetsysteem bedacht voor de duurzame bouw.

Andere opvallende nieuwkomers zijn de mensen achter de schermen bij de ngo's. Het panel ziet weliswaar geen inspirerende leiders die aan het hoofd staan van de maatschappelijke organisaties, maar wel mensen als Ron Wit (56) die namens stichting Natuur en Milieu succesvol heeft gelobbyd voor een bijstookverplichting van biomassa in kolencentrales. Ook campagneleider bossen Kees Kodde (51) van Greenpeace wordt gewaardeerd. Hij zorgde er dit jaar voor dat speelgoedfabrikant Mattel stopt met verpakkingen waarvoor regenwoud gekapt wordt.

Stientje van Veldhoven (66) van D66 is de enige Nederlandse politicus die nieuw binnenkomt. Niet verwonderlijk, want de experts hebben momenteel geen hoge pet op van de Nederlandse politiek. Vanuit het bedrijfsleven zijn er iets minder nieuwe binnenkomers dan vorig jaar. Wout Dekker (32) van Nutreco valt op. Hij probeert kweekvissen op een vegetarisch dieet te zetten.

De stijgers

De deskundigen zijn unaniem enthousiast over de uitspraken en daadkracht van Paul Polman, topman van Unilever. Hij stijgt van 70 naar 2 en is daarmee de grootste stijger. Het panel vindt het van lef getuigen dat een topman van een multinational zichzelf tot doel durft te stellen de ecologische voetafdruk in 2020 met de helft te verminderen en daar allerlei doelstellingen op het gebied van CO?-uitstoot en watergebruik aan koppelt. Zijn collega Jan Kees Vis, hoofd van de afdeling duurzaamheid binnen Unilever doet het ook goed. Hij stijgt 29 plaatsen naar 42.

Het bedrijfsleven scoort goed. Daar gebeurt het momenteel. Feike Sijbesma van chemiebedrijf DSM stijgt van 19 naar plaats 9. Hij is zich ervan bewust dat grondstoffen eindig zijn, vindt het panel. Ook Dick Boer van Ahold doet het goed. Hij stijgt maar liefst 18 plaatsen van 41 naar 23. "De kracht van Boer zit hem in het volume. Wat dat betreft kan Albert Heijn aan veel knoppen draaien", zegt panellid Suzanne van der Pijll.

De individuen springen er opnieuw uit. Zo stijgt Jaap Dirkmaat, de bedenker van de Bleker-leaks, van 58 naar 31. Hoewel de charismatische leiders bij maatschappelijke organisaties achterblijven, vormt Johan van de Gronden van het Wereldnatuurfonds een uitzondering. Hij stijgt van 49 naar 15. Dat komt onder meer door de deal die het WNF sloot met KPN. Het telecombedrijf besloot alleen nog elektriciteit op te wekken uit zon, wind en biomassa.

De dalers

Annemarie Rakhorst van milieuadviesbureau Search is de meest dramatische daler (van 10 naar 94). Het panel zag dit jaar weinig concrete daden. Bovendien is Rakhorst niet meer de enige vrouw die zich inzet voor duurzaam bouwen. Er zijn tal van nieuwe initiatieven bijgekomen.

Oude duurzaamheidshelden dalen dit jaar. Het meest opvallende voorbeeld is Herman Wijffels (van 1 naar 6). Zijn charisma en de manier waarop Wijffels mensen aan elkaar weet te binden, worden nog steeds bijzonder gewaardeerd door het panel. Maar als het gaat om concrete daden, blijft hij iets achter.

Ook Pieter Winsemius is behoorlijk gezakt (van 3 naar 21). Wouter van Dieren (van 11 naar 46) is de man die het milieubeleid in Nederland en daarbuiten handen en voeten heeft gegeven, maar zijn rol lijkt een beetje uitgespeeld. Het panel betreurt het en pleit voor een aparte erelijst voor de duurzaamheidshelden uit het verleden.
Dick Boer van Ahold is Quirijn Bolle van de biologische supermarkt Marqt nu definitief voorbij gestreefd (van 42 naar 77). Hij is, vindt het panel, niet meer de enige die op grote schaal biologische voeding aan de man probeert te brengen.

De rol van Yvo de Boer (van 12 naar 78) lijkt uitgespeeld nu hij weg is bij het klimaatbureau van de VN (UNFCCC). De dingen die hij doet bij consultancybureau KPMG zijn minder zichtbaar voor de experts in het panel.

De herintreders

De Duurzame 100 heeft dit jaar een nieuwe categorie: de herintreders. Dat zijn mensen die vorig jaar niet op de lijst stonden, maar wel in 2009, toen de lijst voor het eerst werd samengesteld. Bart Jan Krouwel is daar een voorbeeld van. Hij komt dit jaar nieuw binnen op plaats 20, vorig jaar was hij niet vertegenwoordigd, in 2009 stond hij op 15. De jury dacht vorig jaar dat zijn rol in de duurzaamheidsbeweging uitgespeeld zou zijn. Hij was toen net met pensioen gegaan. Daarvoor werkte hij jarenlang als directeur maatschappelijk verantwoord ondernemen bij de Rabobank. Maar zijn rol is nog lang niet uitgespeeld, zo ontdekten de experts dit jaar. Hij is betrokken bij de Green Deal van minister Verhagen van Economische zaken en pakt de problemen aan in de champignonteelt en op de zorgboerderijen.

Sylvia Borren (76, vorig jaar niet op de lijst, in 2009 op plaats 77) is ook  herintreder. Begin dit jaar werd ze aangesteld als directeur van Greenpeace. De activistische milieuclub wist samen met andere milieuorganisaties de bouw van de Essent-kolencentrale in de Eemshaven tijdelijk stil te leggen. Jan Paul van Soest (30, vorig jaar niet op de lijst, in 2009 op plaats 32) adviseert over duurzame energie, maar hij doet veel meer, vindt het panel. Dit jaar heeft hij als één van de weinigen in Nederland een vergezicht geschetst over een duurzame samenleving. Daarover publiceerde hij regelmatig in de media en dat wordt beloond door het panel. 

Criteria van de Duurzame 100

Klimaatwetenschapper Klaas van Egmond scoort het hoogst op het criterium brede visie. Zijn collega Pier Vellinga die ook klimaatwetenschapper is, is voor de tweede keer op rij de slimste volgens het panel. Herman Wijffels blijft, net als vorig jaar, de man met het meeste charisma. Alexander Rinnooy Kan is de beste netwerker: hij scoort het hoogst op het criterium contacten. Marjan Minnesma scoort op twee criteria het hoogst: daadkracht en innovativiteit. Unilever-topman Paul Polman haalde op twee criteria de tweede plaats: charisma en daadkracht. De jongste uit de lijst is de 22-jarige Gabe van Wijk (97) van de VN. Econoom Arnold Heertje (77) is de oudste. Er staan 21 vrouwen in de lijst, één minder dan vorig jaar.

Oproep: wie is volgens u de meest invloedrijke tegenwerker van de Duurzaamheidsbeweging in Nederland? Tot en met 21 november kunt u hier mensen nomineren die volgens u de meeste invloed hebben op het tegenwerken van duurzame initiatieven in Nederland. Daarna wordt er een selectie gemaakt en volgt er een stemronde. De winnaar wordt vervolgens uitgeroepen tot De tegenkracht van de duurzaamheidsbeweging in Nederland.

Deel dit artikel