Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Levenslang zonder perspectief is misschien erger dan de doodstraf'

Home

NICOLE BESSELINK

Levenslang gestraften blijven in Nederland tot aan hun dood in de cel. Op dit moment zijn dat er 34, een record. Ze hebben niet ook maar het geringste perspectief op rehabilitatie. Is dat inhumaan of juist gerechtvaardigd? Trouw zoekt in een serie interviews antwoord op deze vraag. Vandaag tot slot: PvdA-Kamerlid en oud-rechter Jeroen Recourt.

Het was onder meer de film 'The Shawshank Redemption' die hem jaren geleden al aan het denken zette. In die Amerikaanse klassieker uit 1994 is te zien wat een levenslange gevangenisstraf met mensen doet. Een enkeling koestert hoop, maar het leeuwendeel berust in de gedachte alle verdere dagen binnen de muren van de gevangenis te slijten. Als onverschillige robots doorlopen ze hun ingestampte routines, volledig geïnstitutionaliseerd.

"Die film heeft diepe indruk gemaakt", vertelt voormalig rechter en huidig PvdA-Kamerlid Jeroen Recourt. De beelden brachten hem tot het inzicht dat de overheid niet zomaar iemands vrijheid kan afnemen tot diegene doodgaat. Iemand moet, hoe ernstig de gepleegde daden ook, perspectief hebben op vrijlating, vindt Recourt. "Dat is er nu onvoldoende."

Zou er überhaupt een levenslange gevangenisstraf moeten bestaan?

"Ja. Ook al vind ik iemand uitsluiten van de samenleving een armoedige oplossing, het is wel de enige oplossing. Er moet vergolden worden en er moet een element van straf zijn. Bij heel erge delicten kun je zeggen dat iemand het recht heeft verspeeld om de rest van zijn leven in de samenleving te zijn. Het gaat dan om de meest vreselijke zaken, om meervoudige moorden, soms ook op kinderen. Maar, ook bij die meest vreselijke zaken vind ik dat er uiteindelijk perspectief op vrijlating ver in de toekomst moet zijn."

Waarom vindt u dat perspectief zo belangrijk?

"Het gaat om humaniteit. Iemand een leven lang perspectiefloos opsluiten, vind ik misschien nog wel erger dan de doodstraf. Dat is een uitgestelde doodstraf. Er moet voor gedetineerden zicht zijn op resocialisatie. Er moet op enig moment een vorm van begeleid verlof in zitten. Het gaat erom dat een veroordeelde bij het ingaan van zijn straf ook voor zijn geestelijk welbevinden weet: het is een heel lange tijd die ik in de gevangenis moet doorbrengen, maar als ik m'n best doe, is er perspectief."

Wat heeft uw gedachten hierover gevormd?

"Ik heb met grote regelmaat nagedacht over de vraag hoeveel ruimte de overheid mag nemen in het leven van een mens - een overheid die bestaat omdat burgers er ooit onder een sluier van onwetendheid macht aan hebben gegeven. Vanuit die visie ben ik er heilig van overtuigd dat de overheid niet het meest verstrekkende wat iemand heeft, namelijk zijn leven, mag nemen. Dat kan niet. Dat is ook een van de argumenten tegen de doodstraf. Nou, datzelfde geldt voor levenslang. Je kan iemands vrijheid natuurlijk wel beperken, maar waar ligt de grens? De overheid kan niet iemands vrijheid nemen totdat diegene dood is."

Dat perspectief op vrijlating is er wel degelijk, zegt staatssecretaris Fred Teeven (VVD, veiligheid en justitie), want levenslang gestraften kunnen gratie aanvragen - al is de kans op toekenning nihil.

"Ik vind dat dat anders moet. Met perspectief bedoel ik dat je structureel na in elk geval vijfentwintig jaar iemands zaak bekijkt: wat is er aan de hand? Wat is de kans op herhaling? Hoe staan de slachtoffers er nog in?

"Dat wil niet zeggen dat iemand daadwerkelijk vrij moet komen. Als iemand die buiten komt meteen een mes pakt en de volgende overhoop steekt, moet je die nooit vrijlaten."

Hoe zwaar moeten de belangen van slachtoffers bij zo'n toets wegen?

"Ik vind dat slachtoffers en nabestaanden geen incidentele, maar een structurele rol moeten krijgen. Hun standpunt moet je duidelijk laten meewegen. Maar het is niet zo dat zij als enigen bepalen of er al of niet een vorm van gratie komt."

Vindt u dat Teeven te veel op de belangen van slachtoffers en nabestaanden leunt?

"Ik vind het heel terecht dat hij de belangen van nabestaanden meeweegt. Ik vind wel dat hij soms te licht over gratieadviezen van de rechter heenstapt. Die adviezen zijn heel zwaarwegend en vormen de basis van ons gratiesysteem. Daar wordt in de geschiedenis nauwelijks van afgeweken.

"Maar het is de afgelopen jaren in elk geval twee keer gebeurd in zaken van levenslang gestraften dat Teeven iets anders zegt dan de rechter. Zo is het systeem niet bedoeld."

Is het niet ondoorzichtig dat het ministerie over gratie gaat? Je zou er ook een juridische procedure van kunnen maken.

"Ik zie meer in het structureel bekijken van dossiers na een heel aantal jaren. Dat moet je dan niet overlaten aan de staatssecretaris die er op dat moment zit. Die moet de uiteindelijke beslissing wel blijven nemen, maar je moet de procedure die tot die beslissing leidt zo borgen dat er niet te veel licht kan zitten tussen de verschillende bewindspersonen die er in de loop der jaren zitten. Dat betekent dat adviezen van bijvoorbeeld de rechter zwaarder moeten meewegen dan nu gebeurt."

U constateert dat de huidige gratieregeling niet meer goed functioneert; de staatssecretaris slaat adviezen in de wind. Hoe kan dat?

"Dat is speculeren. Misschien is het de veranderende tijdgeest. Het gevoel is wat meer verschoven richting harder straffen.

"Wat ik een achterliggend probleem vind, is dat mensen zich tegenwoordig slecht kunnen identificeren met daders. Ze denken dat daders allemaal van Mars of uit Marokko komen. Terwijl iedereen zelf ooit dader kan worden, net zo goed als slachtoffer. Vroeger was toch meer het idee dat een dader ook je broertje, je neef of jijzelf kon zijn. Als je je dat realiseert, ben je ook meer bereid om iemand op het goede pad te krijgen. Daar is meer voor nodig dan alleen maar straffen."

Er zijn rechters die de maximale tijdelijke gevangenisstraf van dertig jaar opleggen, omdat zij vinden dat levenslang te weinig perspectief op vrijlating biedt. Is dat wenselijk?

"Wat wenselijk is, is dat de rechter een passende straf oplegt. Maar je kunt je voorstellen dat een rechter een stapje terugdoet omdat er feitelijk geen perspectief is voor levenslang gestraften en dat er wel zou moeten zijn. In plaats van levenslang op te leggen, gaat hij dan op dertig jaar zitten. Dat is een effect dat mensen die de sleutel van levenslang gestraften het liefst in de slotgracht gooien, ook nog eens onplezierig zullen vinden."

Wetenschappers, medici en magistraten maken zich al enige tijd sterk voor meer perspectief voor levenslang gestraften. Er ligt een uitspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens die hetzelfde gebiedt. U spant zich in. Ziet u een kentering op dit terrein?

"Wat je ziet is een tegenreactie op wat er de afgelopen tien jaar is gebeurd aan verharding. Ik ben het daarmee eens. Op het moment dat het perspectief van levenslang gestraften langzaam raakt ondergesneeuwd, is het terecht dat je vanuit het oogpunt van menselijkheid zegt: daar moeten we wat aan doen.

"Wat mij betreft is er een noodzaak om dit te regelen. Op het moment dat er politiek geen beweging in zit, gebruik ik de instrumenten die ik als Kamerlid heb. Of dat kans van slagen heeft? Volgens mij staat een krappe Kamermeerderheid aan de goede kant van de lijn, om het zo maar te zeggen."

Eerdere delen verschenen op 23 en 31 december en 3 januari.

Deel dit artikel