Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Laten we risico's omarmen'

Home

MARCO VISSCHER

Het voorzorgsprincipe is bedoeld om de natuur te beschermen. Maar intussen ontneemt het onze menselijkheid, meent socioloog Steve Fuller. 'Aanhangers van het principe zijn paranoïde over zelfs heel kleine risico's.'

Deze zomer besloten ministers in Schotland om genetisch gemodificeerde gewassen te weren. De wettelijke grond daarvoor vonden ze in het 'voorzorgsprincipe', dat stelt dat je bij mogelijk onomkeerbare schade van een technologie maar beter niets kunt doen. Die benadering vinden we terug in verdragen van de Verenigde Naties en wetsregels van de Europese Unie en haar lidstaten, vooral rondom milieu en gezondheid. Handelsconflicten tussen de Verenigde Staten en Europa zijn dikwijls terug te voeren op discussies over de invulling ervan.

Niet alleen politici huldigen het voorzorgsprincipe. Activisten doen er een beroep op om te voorkomen dat er wordt geboord naar fossiele brandstoffen of dat er zendmasten in de buurt van een school komen. In de VS voeren dierenliefhebbers het aan om de grizzlybeer op de lijst van bedreigde diersoorten te houden - ook al is hun aantal zodanig toegenomen, dat er in sommige gebieden te veel van zijn. In de gezondheidszorg dringen medische specialisten erop aan om het principe te hanteren bij de e-sigaretten, een alternatief voor tabak waarvan de invloed op de lange termijn nog altijd ongewis is. Kinderartsen wezen onlangs op het voorzorgsbeginsel om ouders te adviseren hun baby's en peuters weg te houden van iPad en laptop. Consumentenorganisaties gebruiken het om bepaalde pesticiden of voedingsadditieven te weren.

Het voorzorgsprincipe eist van de vernieuwers onomstotelijk bewijs van een gebrek aan schade. Dat klinkt verstandig. Het is feitelijk een oude wijsheid - neem het zekere voor het onzekere.

Fuller heeft er moeite mee, schrijft de Amerikaanse filosoof en socioloog aan de Universiteit van Warwick (GB) in 'The Proactionary Imperative'. En hij presenteert een alternatief.

Lees verder na de advertentie

Wat is er mis met het voorzorgsprincipe?

"Het gaat ervan uit dat iedere onzekerheid een bedreiging inhoudt, nooit een mogelijkheid. In werkelijkheid is alle onzekerheid neutraal; hoe je er tegenaan kijkt, hangt af van je perceptie. Het probleem is: voor veel mensen lijkt het wel alsof zelfs een extreem kleine kans op schade al te veel risico is. Als je ieder risico te hoog acht, krijg je uiteindelijk een wereld waarin niemand schade kan aanrichten. Dat is wel heel veilig, maar het is óók een wereld waarin we worden ontmoedigd om nog iets te ondernemen."

Dat klinkt nogal vergezocht. Is de schade van het voorzorgsprincipe nú zichtbaar?

"Het vermindert de mogelijkheid om innovaties op de markt te brengen. Dat is het zichtbaarste gevolg. Je ziet die afnemende economische macht in Europa, waar het voorzorgsprincipe een sterke aanhang in de politiek heeft."

Misschien vinden we in Europa milieu en gezondheid belangrijker dan economische groei.

"Zou dat echt zo zijn? Volgens mij reflecteert het voorzorgsprincipe niet zozeer wat burgers willen, maar ons idee van wat de staat zou moeten doen. En de staat wordt geacht mensen te beschermen, zo is de heersende visie. Ik ben het daarmee fundamenteel oneens: de staat dient burgers juist op hun kracht aan te spreken.Daarom vind ik het voorzorgsprincipe bovenal onmenselijk."

Wat bedoelt u daar precies mee?

"De 'voorzorgers' worden bij een miniem risico al paranoïde, dat is ongekend in de menselijke geschiedenis. Als we eeuwen geleden het voorzorgsprincipe hadden gehanteerd, zouden we niet zijn waar we vandaag zijn. Alle vooruitgang die we associëren met wetenschap en technologie ging gepaard met risico's. Zonder een beetje moed was de Industriële Revolutie nooit ontketend; die steenkolencentrales zouden maar problemen aan de luchtwegen veroorzaken."

Nou, dat deden ze inderdaad. De lucht was zo vies in de steden dat je eraan dood kon gaan.

"Ja, maar doordat we dankzij die goedkope energie welvarender werden, konden we oplossingen bedenken - en nu is de lucht schoon en zitten wij er lekker warmpjes bij, toch?"

...jammer dan voor de slachtoffers?

"Vroeger was deelname aan riskante experimenten niet vrijwillig, negatieve gevolgen werden ontkend of weggemoffeld en er was geen financiële compensatie. In onze voorzorgscultuur zijn we de andere kant op doorgeslagen.

We mijden risico's. Dat is verkeerd, want alleen door risico's te nemen, kun je grote voordelen boeken. En daar profiteert iedereen van."

En als er negatieve gevolgen zijn?

"Dan leiden die tot nieuwe innovaties, die er nooit waren gekomen als we niet in een netelige situatie waren beland. Het eindresultaat is dat we allemaal beter af zijn dan we daarvóór waren. Vooruitgaan doe je nu eenmaal met vallen en opstaan. Ik denk dat het een wezenlijk onderdeel is van onze menselijkheid om risico's aan te durven en vertrouwen te hebben dat we er sterker uit komen, ook al is er op korte termijn kans op schade."

Gaat u rustig slapen, alles komt goed, we passen ons toch wel aan?

"Nee, het is meer dan dat. Wij passen ons niet alleen aan nieuwe omstandigheden aan, maar wij zetten ze ook in gang. Ik bespeur nauwelijk vertrouwen in ons vermogen de wereld vorm te geven en mooier te maken."

Maar de afschaffing van het voorzorgsprincipe, zoals u bepleit, wordt toch een uitnodiging tot roekeloosheid?

"Jazeker! En daarom moeten we een sterk systeem hebben van regelgeving en toezicht. Ziet u, ik heb - en dit klinkt gek - een serieus probleem met mijn medestanders. De meesten van hen zijn libertariërs die faliekant tegen regels zijn. Ze denken dat het allemaal wel goed komt als je wetten afschaft en mensen gewoon laat doen wat ze willen. Zo zie ik het niet. We hebben juist behoefte aan nieuwe wetten die ons ruimte bieden om te experimenteren. Je moet de resultaten goed in de gaten houden, zodat er tijdig kan worden ingegrepen als er iets fout dreigt te gaan. Ook hebben we een sociaal vangnet nodig om nadelige effecten af te dekken en een financiële compensatie te bieden wanneer er iets grandioos misloopt."

Geeft u eens een voorbeeld.

"Neem de discussie rond modafinil, een middel voor mensen met narcolepsie, die zomaar in slaap kunnen vallen. Door dit middel kun je beter presteren, beweren sommige, bij een examen of een sollicitatiegesprek. Dat is niet goed onderzocht, want het is illegaal. Daardoor gonst het van de geruchten. Dat kan gevaarlijk zijn, óf juist een gemiste kans voor grote groepen mensen om zonder nare bijwerkingen beter te presteren. Als dat laatste het geval is, zou je willen dat zo'n pil voor iedereen beschikbaar komt. Immers, het enige wat het doet, is de norm aanpassen, net als een bril of contactlenzen - en die worden doorgaans vergoed door de verzekeraar. Hoe dan ook is het goed om experimenten met zo'n medicijn toe te staan."

En als de experimenten leiden tot nare bijwerkingen met blijvende schade?

"Dan krijg je compensatie. Je kunt bijvoorbeeld ervoor zorgen dat degenen die zelf geen gevaar lopen de risiconemers subsidiëren, omdat het wel kennis heeft opgeleverd die voor iedereen nuttig is."

Dus een uitbreiding van de verzorgingsstaat?

"Eerder een hervorming ervan. De overstap van het voorzorgsprincipe naar een pro-actief principe zie ik als onderdeel van een forse verschuiving in de rol van de staat. Nu bestaat de staat primair om burgers te beschermen - wat leidt tot betutteling en verstarring. Maar volgens mij zou de staat juist ruimte moeten bieden aan de ondernemerszin van burgers. Als er dan echt iets verkeerd gaat, heb je een sociaal vangnet, een troostende beloning voor je getoonde moed om via experimenten de wereld beter te maken.

"Daarvoor is een sterke staat nodig die ervoor zorgt dat de voordelen hun weg naar de samenleving vinden."

Het voorzorgsprincipe is misschien een modern beleidsmiddel, maar Hippocrates vroeg al aan artsen om in hun eed te zweren nooit kwaad te doen; niet om goed te doen. Was dat het begin van het voorzorgsprincipe?

"Misschien wel. Interessanter aan die eed is dat het terugvoert op het idee dat de natuur op zichzelf goed is. De eed impliceert dat je niets hoeft te doen om natuurlijke processen te verstoren. Dat idee is vandaag weer razend populair. Wat natuurlijk is, is goed. Het is precies hetzelfde sentiment dat schuilt in het verzet tegen genetische manipulatie. Dat verzet is heus niet geïnspireerd op de wetenschappelijke consensus over de gevolgen voor milieu of gezondheid, want uit alle grote studies blijkt dat de gevreesde schade er niet is. Dat verzet is het gevolg van onze irrationele angst dat de harmonieuze natuur wordt verstoord en dat alles wat kunstmatig is wel slecht móet zijn.

Misschien ligt daar ook wel mijn grootste bezwaar bij het voorzorgsprincipe. Het idee dat eraan ten grondslag ligt, is dat de natuur intrinsiek goed is en dat er een perfecte natuurlijke staat is die intact moet blijven of in ere moet worden hersteld. Maar zo'n natuurlijk evenwicht bestaat niet. Onze geschiedenis laat zien dat we voortdurend de natuurlijke grenzen oprekken. Dat doen we met alle positieve en negatieve gevolgen van dien. Je kunt daar rouwig om zijn of je kunt het verheerlijken, maar feit is dat onze opvattingen over wat normaal en acceptabel is voortdurend veranderen - en dát is op zichzelf goed."

Terug naar de Industriële Revolutie: die heeft onze opvatting veranderd over wat mogelijk is?

"Precies! Die arme boeren op het platteland werden niet geraadpleegd, het was hartstikke roekeloos en ondemocratisch. Ze verhuisden naar de stad, waar ze wel achttien uur per dag moesten werken zonder pensioenopbouw of kinderopvang en het was allemaal heel erg. Maar het stelde hen in staat om een ander leven te leiden dan hun ouders. De mogelijkheden van de techniek bevrijdden hen van hun natuurlijke grenzen die hen anders op hun plaats hadden gehouden. Dát is een scenario dat steeds minder plausibel is wanneer vernieuwing smoort in het voorzorgsprincipe. En dat principe wordt steeds breder toegepast."

Waar ziet u dat dan aan?

"Neem de discussie over vrijheid van meningsuiting. Die wordt steeds verder aan banden gelegd. Om te voorkomen dat anderen zullen worden gekwetst en beledigd door een open uitwisseling van ideeën, verklaren we bepaalde woorden en extreme meningen voor taboe. Uit voorzorg. Dezelfde bezorgdheid die ook achter de bescherming van door genetische modificatie bedreigde gewassen zit, en achter de afscherming van 'inheemse' diersoorten die moeten worden beschermd tegen de komst van exotische soorten.

Het voert allemaal terug op het idee dat er een oorspronkelijke, onveranderlijke identiteit bestaat. Dat is absurd. Als er íets natuurlijk is, dan is het wel dat wij ons bemoeien met de natuur en dat we geconfronteerd worden met andermans opvattingen."

Dat brengt wel risico's met zich mee.

"Ja, maar die horen nu eenmaal bij het leven. Laten we daar dan ook verstandig mee omgaan."

Wie is Steve Fuller?

Steve Fuller (56) is socioloog aan de Universiteit van Warwick (GB). Hij geldt wereldwijd als expert in de sociale epistemologie, de studie van kennistheorie.

Zijn boeken - geregeld lovend ontvangen en bekroond met prijzen - gaan over mens, religie en wetenschap.

Fuller houdt zich de laatste tijd bezig met het transhumanisme, een filosofie die de natuurlijke grenzen van het menselijke bestaan wil doorbreken en overstijgen.

Zijn boek over het alternatief voor het voorzorgsprincipe, 'The Proactionary Imperative', schreef hij samen met Veronika Lipinska.

Deel dit artikel