Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Kinderen moeten ouders in alle rust kunnen verlaten'

Home

MIEK SMILDE

De boeken van de Vlaamse psychotherapeut Paul Verhaeghe, over moderne relaties of het individu in crisistijd, zijn zeer succesvol. Toeval?

Les 1

Onze samenleving maakt mensen ziek

"In 2000 deed onze vakgroep een groot onderzoek naar depressies bij mensen die waren opgenomen in de psychiatrie. Niet mensen met een dipje, maar met ernstige geestelijke gezondheidsproblemen. Omdat ik ben geschoold in de psychoanalyse verwachtte ik veel verhalen over klassieke neurosen die waren te herleiden tot jeugdtrauma's, verstoorde verhoudingen tussen ouders en kinderen, oude complexen. Maar deze mensen hadden vooral klachten over dingen die te maken hadden met werk en economie. Mensen kampten met ernstige schulden, met werkloosheid, met overmatige stress, met enorme competitie in hun bedrijf. Bovendien zag ik een grote toename van het aantal persoonlijkheidsstoornissen.

Persoonlijkheid is een ander woord voor identiteit. Die identiteit is meer dan een optelsom van dna (nature) en opvoeding (nurture), en ook veel meer dan alleen je brein. Onze identiteit wordt vooral gevormd door de omgeving waarin wij leven, hoe wij met elkaar omgaan, de waarden van onze samenleving. Sinds de jaren tachtig, waarin de Britse premier Margaret Thatcher de scepter zwaaide, is in Europa het neoliberalisme de dominante stroming in het politieke en economische debat. De samenleving is een markt geworden waarop iedereen tegen elkaar opbiedt. Meten is weten, iedereen concurreert met iedereen. We zitten in een permanente wedstrijd. Kinderen op het schoolplein schelden elkaar uit voor loser en dat is het ergste wat je kan overkomen. Verliezen. Dat maakt mensen ziek."

Les 2

Toeval bestaat

"Het idee voor het boek 'Identiteit' bestond al voor de economische crash van 2008, maar toen het boek in 2012 uitkwam, werden de gevolgen van de financiële crisis pas goed zichtbaar. Mijn boek kwam precies op het goede moment, wat een deel van het succes verklaart. Dat is gewoon toeval. Ik had zelf eerder het gevoel dat ik te laat was dan op tijd.

In 1998 verscheen mijn eerste boek 'Liefde in tijden van eenzaamheid' over de moderne verhouding tussen man en vrouw. Ook dat succes was niet meer dan toeval. Ik doceerde destijds nog seksuologie en gaf twee lezingen; een over het verlangen en een over de verhouding tussen man en vrouw. Veel mensen bleken interesse in die lezingen te hebben, ik bleef maar vragen krijgen. Misschien moet ik er een boekje van maken, dacht ik. Precies op dat moment raakte ik op de universiteit in een benarde situatie. Mijn voorganger zou met pensioen gaan, maar kon de macht moeilijk uit handen geven, medewerkers werden tegen elkaar opgezet. Voor mij betekende het een eenzaam jaar. Op de vakgroep sprak niemand meer met mij, ik zat veel thuis te schrijven. De eenzaamheid uit de titel kwam rechtstreeks voort uit mijn eigen situatie".

Les 3

Kinderen moeten je kunnen verlaten

"Mijn grootvader was een landarbeider uit West-Vlaanderen die in 1911 samen met een broer en een zus naar de Verenigde Staten vertrok. Ze waren de armoede zat, wilden een nieuw bestaan opbouwen en kwamen terecht in de Fordfabriek in Detroit.

Midden jaren twintig keerde mijn grootvader terug om een vrouw te zoeken, met als doel haar mee te nemen naar de VS. Maar het meisje dat hij vond mocht niet mee van haar moeder. Met het geld dat hij had gespaard, hebben ze toen een boerderij gekocht. Daar is mijn vader geboren. Hij werkte zich uit de boerenstand op tot ambachtsman, hij werd schoenmaker. Ik mocht als eerste van de familie studeren en ging op kostschool in Kortrijk. Voor mij was dat het einde van de wereld. Ik was elf jaar oud en mocht slechts één keer in de twee weken het weekend naar huis. Emoties hoorden er niet bij.

Dat eerste jaar was vreselijk. Maar er ging ook een wereld voor mij open. Talenten ontdekken en ontwikkelen is heel belangrijk. Toen ik zelf ouder werd was ik ook eisend.

Initiatief nemen, verder durven kijken en kansen zien, geeft mensen meer mogelijkheden. Maar tegenwoordig ligt de lat wel heel hoog en tezelfdertijd is de lat zeer smal. Waar kinderen zich vroeger spiegelden aan hun (voor)ouders, kijkt nu de hele wereld over hun schouders mee. Ouders willen perfecte kinderen, de middelmaat wordt nauwelijks aanvaard. Ik zie het aan mijn eigen studenten.

Het programma dat wij hen aanbieden, is honderd keer beter dan mijn eigen studie destijds, maar ze hebben geen tijd meer om niets te doen. We vormen iedereen in een bepaald keurslijf, maar echte uitschieters ontbreken. Ik vind dat we jonge mensen niet te snel moeten vastzetten. Kleine kinderen hebben een duidelijke structuur en heldere grenzen nodig, maar daarna hebben jongeren ruimte nodig.

We moeten ze zo breed mogelijk vormen, die zogenaamde 'competenties' - een woord waaraan ik een hekel heb - komen vanzelf wel. En voor de rest: laat ze!

De beste opvoeding is die waardoor kinderen hun ouders in alle rust kunnen verlaten. En dan moeten wij opvoeders aan de kant staan en hun heel hard supporteren."

Les 4

Alles is taal

"Mijn ouders zijn alle twee heel intelligent, maar ze hadden geen opleiding zoals wij die hebben. Wij hadden ook geen boeken thuis. Pas op school leerde ik de liefde voor taal en het belang ervan. Mijn eerste boek kocht ik toen ik zestien was: 'Het leven en de dood in de ast' van Stijn Streuvels. Ik heb het nog.

Alles is taal, taal maakt onze werkelijkheid. Geef iemand meer taal en hij gaat anders naar de wereld kijken. Niet dat de wereld daardoor juister wordt, maar de woorden helpen om dingen in een breder perspectief te plaatsen. Ik herinner me nog dat we een Griekse tekst moesten vertalen en dat ik erachter kwam dat voor sommige oude werkwoordsvormen geen vertaling meer bestond. Ik vond dat zo frustrerend. Achter die vervoegingen zat een realiteit waar we niet meer konden komen.

Als je de taal manipuleert, manipuleer je het denken. Totalitaire regimes maken daar gebruik van, maar bedrijven net zo goed. Jonge mensen denken vaak dat ze eigen keuzes maken terwijl ze worden gestuurd door branding en marketing. Ik geloof in volksopvoeding. Maak dus de taal van mensen groter."

Les 5

Niets is vanzelfsprekend (meer)

"Voor de betere studenten leid ik twee postdoctorale programma's in de psychoanalyse. Nog niet zo lang geleden moesten we vaststellen dat zij tijdens hun reguliere opleiding de basisauteurs niet meer hadden gelezen. Freud, Lacan, ze hadden geen idee. Studenten moeten tegenwoordig veel oefenen, veel presentaties houden, maar aan lezen komen ze niet meer toe, daar is geen tijd voor. Dat komt ook door de technologische ontwikkelingen, internet, de digitalisering.

Aanvankelijk was ik daar nogal somber over, maar inmiddels zie ik ook een positieve kant aan de digitale revolutie. We staan op een kantelpunt. Als de mensheid blijft bestaan, wat niet vanzelfsprekend is, gaat alles veranderen. Niets is vanzelfsprekend meer, terug naar vroeger is geen optie. Tweeduizend jaar hebben we in een patriarchale samenleving geleefd waarin het oog van God en zijn vertegenwoordigers op aarde ons top-down controleerden. Die klassieke patriarchale structuur is weg en dat is heel goed. We geven tegenwoordig een andere invulling aan autoriteit, de samenleving is egalitair geworden. We controleren elkaar, we volgen elkaar elke dag op Twitter, Facebook en Instagram, we zijn voortdurend zichtbaar en dat doen we zelf.

Mensen kunnen geen afscheid meer nemen. In de beroemde slotscène van de film 'Casablanca' nemen Humphrey Bogart en Ingrid Bergman dramatisch afscheid en je weet dat ze elkaar waarschijnlijk nooit meer terug zullen zien. Tegenwoordig zouden ze na vijf minuten alweer met elkaar sms'en. Mijn grootvader had nog de mogelijkheid naar elders te gaan, maar elders bestaat niet meer. Onze mondiale wereld is fundamenteel veranderd. Daarmee moeten we leren omgaan."

Les 6

Neem stelling, blijf twijfelen

"Ik twijfelde als kind al heel erg of de dingen die ik zag en leerde wel waar waren. Twijfel is essentieel voor een wetenschapper. Totdat het contraproductief wordt. Twijfel kan namelijk ook verlammend werken. In mijn vroege volwassenheid, zo tussen de vijfentwintig en dertig jaar, durfde ik geen enkele beslissing meer te nemen. Ik heb toen op een bepaald ogenblik heel bewust het besluit genomen om toch stelling te nemen.

Dat is ook zo in mijn boeken. In 'Identiteit' wordt veel als stelling geponeerd, maar dat wil niet zeggen dat ik die voor 100 procent juist vind. Ook het woord neoliberalisme is maar een woord en mijn kritiek op dit model kun je nuanceren. Elke ideologie is een noodzakelijke correctie van de karikatuur van de voorgaande ideologie. Het neoliberalisme was aanvankelijk nodig om de scheefgegroeide en verstarde verzorgingsstaat te corrigeren. Dat zie ik best. Maar vandaag is het, net zoals elke ideologie, een karikatuur van zichzelf geworden. En dan wordt het gevaarlijk. Het nationaal socialisme was van origine ook een progressieve beweging, dat moeten we niet vergeten."

Les 7

Wij zijn het systeem

"Nadat 'Identiteit' was gepubliceerd, ging er opnieuw een wereld voor mij open. Uit de reacties op mijn boek bleek dat het nog veel erger was dan ik dacht. Het enige wat telt zijn cijfers. Mensen doen er totaal niet meer toe. Een jonge Vlaamse historicus, Tuur Viaene, publiceerde onlangs het boek 'Wegwerpmens' waarin hij uit eigen ervaring de onderkant van de arbeidsmarkt beschrijft en de rol die de VDAB - de Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding - daarbij speelt. Het is moderne slavernij wat hij meemaakt. In Vlaanderen is het een enorme rel.

Het personeelsbeleid van het Amerikaanse elektriciteitsbedrijf Enron was gebaseerd op het zogeheten Rank and Yank-systeem. Wie bovengemiddeld presteerde kreeg een bonus, wie achterbleef werd vernederd en ontslagen. Werknemers werden elkaars concurrenten. Waarom lopen mensen zo mee, vraag ik mij af. Het lijkt op een reactie uit het patriarchale systeem. De koning beschikt en wij moeten ons daar naar gedragen. Wij klagen over het systeem, maar wij zíjn het systeem. Dat is wat we moeten leren. Wij hebben de macht in deze digitale wereld. Wij moeten ons anders leren gedragen, economisch anders leren denken. Mensen hebben wel degelijk de keuze om dat huis, die auto, die status te laten gaan. Uiteindelijk gaat het om de vraag wat goed voelt. Wat maakt ons nou echt gelukkig? Dat moeten we weer leren. Wij zullen moeten inleveren. Als we dat doen om de ongelijkheid terug te dringen, zullen we ons beter voelen. Daarvan ben ik overtuigd."

Lees verder na de advertentie

Paul Verhaeghe

Paul Verhaeghe (1955) is hoogleraar klinische psychologie en psychotherapie aan de Universiteit van Gent. Hij begon zijn carrière als psychotherapeut in de geestelijke gezondheidszorg en de bijzondere jeugdzorg. In 1998 verwierf hij internationale bekendheid met zijn boek 'Liefde in tijden van eenzaamheid', over de moderne verhouding tussen man en vrouw. Vanaf 2000 nam hij deel aan een groot onderzoek naar depressie dat de aanleiding was voor het boek 'Het einde van de psychotherapie' (2009). Daarin laat hij zich kritisch uit over de manier waarop stoornissen worden gereduceerd tot biologische processen die vooral met pillen moeten worden bestreden. In 2012 verscheen 'Identiteit' waarin Verhaeghe de toestand van onze geestelijke gezondheid wijt aan de, in zijn ogen, neoliberale samenleving waarin mensen elkaars concurrenten zijn geworden en alleen winnaars er toe doen.

Deel dit artikel