Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Ik bén mijn brein niet'

home

Marc van Dijk

Scholieren met filosofie in hun pakket gaan zich de komende jaren buigen over de vrije wil. Maar welke boeken moeten daarbij als lesstof dienen? (FOTO ANP)

In een serie onderzoekt Trouw de mogelijke gevolgen van de door neurologen verklaarde dood van de vrije wil. Scholieren met filosofie in hun pakket gaan zich de komende jaren buigen over de vrije wil. In Leiden riepen de nieuwe examenbundels een levendig debat op.

Een doordeweekse avond, een grote collegezaal van de Universiteit Leiden, de steile tribune stijf gevuld met belangstellenden. Geen scholieren en ook weinig studenten. Wel veel heren en dames die zich in hun vrije tijd verdiepen in de vraag of zij al dan niet over een vrije wil beschikken.
 
Zoals Wilbert van Walstijn, gepensioneerd onderwijsdeskundige. Voor de vereniging Oud-Leiden gaf hij in de binnenstad rondleidingen langs locaties uit 'De Vuuraanbidders', een historische roman van Simon Vestdijk over de strijd tussen de rekkelijken en de preciezen in het eerste kwart van de zeventiende eeuw.
 
De Gomaristen en de Arminianen vochten elkaar de tent uit over de vraag of alles door God was voorbeschikt (gedetermineerd), of dat de mens toch ruimte had om zelf te kiezen tussen een leven van deugd of zonde. Van Walstijn: "Die geschiedenis doet mij sterk denken aan de actuele discussie over de vrije wil."
 
En alsof de duivel ermee speelt, ontvouwt zich deze avond in hetzelfde Leiden een debat dat direct een opmerkelijke heftigheid heeft. Alleen al de eerste vraag - of denken over de vrije wil een levensbeschouwelijke kwestie is - wekt associaties met onze zeventiende-eeuwse voorgangers.
 
"Nee", zegt Marc Slors, hoogleraar cognitiefilosofie in Nijmegen. "Of we gedetermineerd zijn of niet staat in deze tijd los van religieuze vragen. Omdat een eventueel determinisme in onze ogen geen hoger doel meer dient. God kon redenen hebben, het universum niet."
Stefaan Cuypers, hoogleraar filosofie in Leuven, schudt zijn hoofd. "Het was van oorsprong een levensbeschouwelijke discussie, en dat zal het altijd blijven. We proberen een plaats te geven aan ons gevoel dat we 'overgeleverd zijn aan'. We worden geleid door iets wat ondoorgrondelijk is - vanouds Gods wegen. Het enige verschil zit hem in de verklaringen waarmee we die ondoorgrondelijkheid nu te lijf proberen te gaan."
 
Twee boeken over de vrije wil worden deze avond ten doop gehouden: de nieuwe examenbundel voor vwo-scholieren met filosofie in hun pakket en een boek dat achtergrond biedt aan docenten.
 
Maar ze worden niet alleen als lesboeken geïntroduceerd. De uitgeverij richt zich op een breder lezerspubliek, en gezien de hoge verkoopcijfers van boeken waarin de vrije wil ontkend wordt (Dick Swaab, Victor Lamme), is dat wel te begrijpen.
 
Filosoof Maureen Sie, samensteller van de bundel 'Hoezo vrije wil?': "De mensen die in populaire literatuur en media vergaande beweringen doen over de vrije wil zijn veelal bèta-wetenschappers. Ik dacht steeds: waar zijn de filosofen in dit debat?"
 
Daar hoopt ze met haar bundel verandering in te brengen. Met bijdragen van onder anderen Ybo Buruma, Ger Groot en Bert Keizer is het een prikkelend boek geworden.
 
Zes van de auteurs zijn aanwezig om met de zaal van gedachten te wisselen. En dan zijn er ook nog de twee jonge schrijvers van de examenbundel, Tjeerd van de Laar en Sander Voerman, die met de vaart en energie van stand-up comedians hun stellingen poneren.
Zo vertelt Van de Laar dat hij als scholier dolgraag Nike-schoenen wilde. Maar later moest hij inzien dat zijn wens uit niets anders voortkwam dan groepsdruk - de Nikes waren slechts een middel om bij de stoerste jongens te kunnen gaan horen, een opzet die naar zijn eigen zeggen overigens mislukte.
 
Het is volgens Van de Laar bijzonder spannend om scholieren tot denken aan te zetten over deze zaken - van de eerste sigaret tot de vraag naar de strafmaat voor pedoseksuelen. "Het is gevaarlijk om over de vrije wil te denken, maar het is nog gevaarlijker om dat niet te doen."
 
Voortdurend moet opnieuw worden afgesproken waarover het gesprek eigenlijk gaat, wat men onder vrije wil verstaat. Dat je bijvoorbeeld verantwoordelijk kan zijn voor iets wat je niet hebt gewild of gekozen (zoals het veroorzaken van een auto-ongeluk). En dat het in het debat niet zozeer gaat over het bestaan van een losstaande entiteit die 'de vrije wil' heet, maar over de vraag of wij in staat zijn om dingen te doen met een beweegreden die we zelf kiezen. Of is die zogenaamde reden slechts een soort creatief bedachte verantwoording die we achteraf verbinden aan iets dat we al gedaan hadden voor we het wisten?
 
Uit de zaal vooral veel geluiden van mensen die er allang van overtuigd zijn dat ze zelf nauwelijks grip hebben op hun eigen handelen. Soms tot verbazing van de auteurs uit het panel. Bert Keizer: "Nee mevrouw, ik bén mijn brein niet."
 
Reflectie over de vrije wil kan leiden tot geestige en poëtische overpeinzingen, maar er zijn ook mensen die zich oprecht zorgen maken over de vraag wat al deze bespiegelingen aanrichten, zeker nu ze leerstof worden voor scholieren.
 
Volgens Will Tiemeijer, medewerker van de WRR (Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid) is het gespeculeer niet vrijblijvend. Hij wijst op onderzoeken waaruit blijkt dat mensen zich onverschilliger en minder verantwoordelijk gaan gedragen als ze vaak te horen krijgen dat ze geen vrije wil zouden hebben.
 
Het is het soort bijeenkomst waarvan iedereen na afloop een andere samenvatting zou geven. Dankzij acht panelleden en volop interactie met de zaal slingert het gesprek alle kanten op, en wordt het af en toe rumoerig, omdat eigenlijk iedereen wel zijn eigen visie op de materie blijkt te willen geven (oudere heer: 'Het besef geen vrije wil te hebben, is voor mij een enorme opluchting').
 
En misschien is die gevarieerdheid ook wel toepasselijk, bij de presentatie van twee boeken van in totaal zestien auteurs, die een veelheid aan visies bundelen.
 
Die boeken, allebei helder van opzet en in toegankelijke taal geschreven, kunnen hopelijk wel bijdragen aan het verminderen van de spraakverwarring die al snel optreedt als het over de mens en zijn al dan niet vrije wil gaat.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.