Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Het referendum was geen vrije kwestie'

Home

Ruud van Heese en Bas de Vries

'Verdoofd' voelt D66-fractievoorzitter en -partijleider Thom de Graaf zich na het 'bizarre drama' in de Eerste Kamer dat leidde tot de val van Paars II. Dat geldt eigenlijk voor zijn hele partij, is hem opgevallen. Maar De Graaf toont zich niet gevoelig voor de kritiek van mensen die hem de schuld van de crisis in de schoenen proberen te schuiven. Die ligt toch echt bij de liberalen en dan in het bijzonder bij VVD-senator Wiegel, die hij 'op het gebied van de democratie een exponent van conservatief Nederland' noemt.

De Graaf: ,,Niemand wordt vrolijk van zo'n crisis, ook ik niet. Maar heel belangrijk is dat ik met mijn opstelling een partijbreed gevoel vertolk. Van de fracties in Eerste en Tweede Kamer, van de D66-bewindslieden, van het partijbestuur, maar ook van mensen als Hans van Mierlo en Jan Terlouw, die ik hier ook uitvoerig over heb gesproken.''

,,Daarbij gaat het ons niet alleen om het correctief referendum, dat zoals bekend voor ons een punt is van existentieel belang, maar ook om een houding in de politiek waar D66 voor staat.''

Als je een ideaal probeert te verwezenlijken en dat lukt niet omdat een van je coalitiepartners kennelijk niet in staat is zich aan zijn afspraken te houden, moet je daar de consequenties uit trekken. Het referendum was geen vrije kwestie. Het stond al in het regeerakkoord van het eerste paarse kabinet. Iedereen van de VVD wist hoe daar binnen D66 over werd gedacht.''

U krijgt ook het verwijt dat u met uw dreigende woorden aan de vooravond van het debat Wiegel alleen maar verder in de gordijnen joeg.

,,Let wel: die kritiek komt vooral uit de hoek van de VVD.''

,,Ik geloof er niets van dat Wiegel anders zou hebben gestemd als ik mij anders had opgesteld. In die redenering waren zijn bezwaren tegen het referendum kennelijk toch beïnvloedbaar, ook al is dat de minister-president en de VVD-partijleiding in de praktijk niet gelukt. Als dat zo zou zijn, mag je spreken van een opportunistische in plaats van een principiële actie van Wiegel.''

,,Ik had een goede reden om reeds voor het debat te laten weten dat het kabinet moeilijk zou kunnen doorgaan als niet alle VVD-senatoren vóór zouden stemmen. Ik wilde geen misverstanden laten bestaan over onze positie. Voorkomen moest worden dat iemand zou kunnen zeggen: 'De Graaf heeft een maand lang zijn mond dichtgehouden, kennelijk is het hem geen kabinetscrisis waard'.''

Maakt deze crisis een herstel van Paars II nu echt onmogelijk? Donderdag leek u de deur op een kiertje te zetten.

,,Mijn partij ziet in ieder geval nu - en hier is in de fractie echt heel uitvoerig over gesproken - geen mogelijkheid voor een geloofwaardige oplossing van de huidige problemen. Als anderen (PvdA en VVD, red.) daar toch naar blijken te gaan kijken, dan verstop ik mij niet achter mijn deur.''

,,Dat zou heel gek zijn. Maar ik heb tijdens die gesprekken niets meer in mijn rugzakje: alle voor ons belangrijke punten heeft D66 al tijdens de kabinetsformatie binnengehaald.''

,,Het zou ook zó ongelooflijk ongeloofwaardig zijn - ten opzichte van onze principes én onze beloftes aan de kiezers -als wij nu gewoon verder zouden gaan alsof er niets gebeurd is. Ik vond het van dédain getuigen om zoals PvdA-fractievoorzitter Melkert te zeggen: 'Kom, neem je verlies, we stellen het referendum gewoon opniew voor en gaan over tot de orde van de dag'.''

,,Ik vind zoiets echt onbegrijpelijk in de onderlinge verhoudingen. Dan neem je elkaar niet serieus. Alsof de PvdA de schouders zou ophalen als de werkgelegenheidsplannen van het kabinet zouden sneuvelen. Hetzelfde geldt voor de VVD en de beloofde lastenverlichting.''

Zo worden nieuwe verkiezingen inderdaad onvermijdelijk. Maar waar zou die campagne, ruim een jaar na de vorige, over moeten gaan?

,,Ik heb uiteraard nog niet de tijd gehad daar uitgebreid over na te denken. Maar ons democratisch gedachtengoed én de houding in de politiek waar ik het eerder over had, zullen in onze campagne ongetwijfeld een belangrijke rol spelen. Je moet niet alleen principieel zijn, maar je ook aan je afspraken houden, ook al vind je die niet altijd leuk. Ik denk dat de kiezer dat heel goed begrijpt.''

Dat klinkt alsof D66 de VVD wil gaan neerzetten als een onbetrouwbare partij.

,,Dat heb ik niet gezegd. Ik ben wel ongelooflijk teleurgesteld dat het woord dat de VVD vorig jaar zomer gaf, niet is nagekomen. Hoe dat komt, kan ik niet beoordelen: het kan te maken hebben met de verhoudingen in de Eerste Kamerfractie, met de verhoudingen binnen de partij als geheel.''

Wiegel had zijn bezwaren tegen het referendum toch vorig jaar al kenbaar gemaakt? U had dus kunnen weten dat hij voor problemen zou zorgen.

,,Hij heeft op dit punt geen voorbehoud gemaakt bij het VVD-verkiezingsprogramma. En ik kan u wel vertellen dat in alle gesprekken die ik met VVD-collega Dijkstal over dit onderwerp heb gehad, nooit is gezegd dat Wiegel het grootste probleem vormde. Tot op de dag van het debat is dat niet gebeurd.''

Betekent deze kwestie ook echt het definitieve einde van de paarse samenwerking?

,,Over de situatie na de verkiezingen doe ik nu geen uitspraak. Maar de behoefte om te denken dat we grote zaken kunnen doen met de VVD is op dit moment niet erg groot in mijn partij.''

Komt dan samenwerking met het CDA in beeld? Ook die partij ziet niets in het referendum.

,,Ik ben ook niet even enthousiast over alles wat het CDA voorstelt. Maar het CDA is niet melaats. Het punt is dat het in een coalitie een kwestie is van geven en nemen. Zelfs als je een bepaald programmapunt van een coalitiepartner een onding vindt, dan nog geldt dat je wel eens zoiets zult moeten accepteren.''

Het CDA heeft bewust gekozen voor de oppositie om na het grote verlies in '94 orde op zaken te kunnen stellen. Is dat na de val van paars II ook beter voor D66?

,,Nee, die vergelijking met het CDA gaat niet op. Die partij zat na de verkiezingen in zak en as. Dat is bij ons anders. Maar de klap is wel heel groot. Er is sprake van een verdoving. We zijn nog lang niet bekomen van die klap. Laatst vroeg iemand me of ik kandidaat was voor het lijsttrekkerschap. Wat een flauwekul! Aan die vraag ben ik nog helemaal niet toe.''

Wat is u overkomen, politiek gezien?

,,Er is sprake van een bizar drama, waarnaar ik met verbijstering heb gekeken. Dezelfde verbijstering was er trouwens bij de VVD. Kijk, dit kabinet heeft misschien wel een wat moeizame start gemaakt. Maar het had absoluut toekomst. Ik was ervan overtuigd dat het heel lang had kunnen doorregeren. Het is een beetje als met een diesel: hij komt wat langzaam op gang, maar kan wel heel lang doorgaan.''

Bij de VVD betreurde men het dat Wiegel, die nooit een fan is geweest van de paarse samenwerking, niet bredere belangen heeft laten meewegen. Maar kan het zijn dat hij juist uw analyse deelde dat het kabinet nog heel lang had kunnen doorgaan.

,,De tegenstem van Wiegel was een politieke daad. Ik heb geen inzicht in zijn precieze motieven. Maar het er gaat er bij mij absoluut niet in dat iemand als Wiegel, met zijn politieke ervaring en zijn politieke postuur, die bredere afweging niet heeft gemaakt. Op het terrein van de democratie is hij nu eenmaal een exponent van conservatief Nederland.''

Deel dit artikel