Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Het geheim van Katwijk

Home

Hans Masselink

Het einde der tijden is nabij. In Katwijk leefde die gedachte sterk in 1915, in het jaar van de geheimzinnige gebeurtenissen met de 'gekkenlogger'. En nu, anno 1999, verkondigt de dominee nog van de kansel dat de eindtijd is aangebroken.

,,Die suggestie dat we in de eindtijden leven neemt in Katwijk alleen maar toe'', zegt de schrijver Robert Haasnoot (37), getogen Katwijker en tegenwoordig woonachtig in het naburige Rijnsburg. ,,De vervolging komt, de grote verdrukking is op handen.''

Haasnoot is bekend van zijn boek Waanzee (De Geus, Breda), dat is geïnspireerd op het taboe van Katwijk: de gebeurtenissen met de KW 171 Noordzee V in augustus en september 1915. In de vorm van een roman - fictie en werkelijkheid worden vermengd - verhaalt Haasnoot over de godsdienstwaanzin van de vissers van de gekkenlogger. Ze meenden dat de apocalyps was aangebroken en ontdeden zich van drie 'duivelse' bemanningsleden.

Katwijk heeft zich altijd diep geschaamd voor het verhaal van de gekkenlogger. Scheveningers of Noordwijkers dreven maar al te graag de spot met die rare Katwijkers. Ze waren zo vroom, maar ondertussen ... Je kan zien waar hun godsdienstbeleven toe kan leiden, werd gefluisterd in de rivaliserende vissersdorpen. De Katwijker bleef zo gesloten als een deur over de zaak. Daar praat je niet over, zeker niet met een buitenstaander.

In dat bewuste jaar 1915, spraken de bevindelijke Katwijkers vaak over de naderende apocalyps. Het dorp, dat tot het eind van de vorige eeuw van de buitenwereld was afgesloten, had met lede ogen die 'duivelse machine', de trein en de stoomtram (later gevolgd door de blauwe tram) zien komen. ,,Mensen met andere ideeën, vreemde, onvriendelijke, zondige, goddeloze stadsmensen kwamen naar het strand. De normen en waarden werden bedreigd'', zegt Haasnoot, die de Katwijkse kerk van binnenuit kent.

De veranderingen door de industriële revolutie en de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) waren bevestigingen van de spoedige wederkomst van Christus. Het zwaard der gerechtigheid zou vallen. Tegenwerpingen dat het vaderland in tegenstelling tot de buurlanden niet werd getroffen door de oorlog en dat God daarmee de Nederlanders een speciaal teken had gegeven, mochten niet baten bij de zwarte kousendragers van Katwijk.

Nee, op het strand van Katwijk spoelden de lijken van de slachtoffers van de oorlog aan. Duitse U-boten, met steun van Satan gemaakt, hadden Engelse oorlogsschepen aangevallen. En door duivelse mensenhanden vervaardigde mijnen bezoedelden de zo maagdelijke zee. Die mijnen waren een teken dat God in toorn kon ontsteken.

De Katwijkers die lid zijn van de gereformeerde gemeente interpreteren gebeurtenissen die hen overkomen als een gesel Gods. Ook de Duitse bezetting in de Tweede Wereldoorlog was van hogerhand gegeven. De Duitsers werd geen strobreed in de weg gelegd, de bevindelijke Katwijkers mochten zich niet verzetten van de dominee. Het werd de bewoners van het Zuid-Hollandse vissersdorp naderhand fors ingewreven. Maar Haasnoot verdedigt zijn dorpsgenoten en zegt dat de Katwijkers zich neutraal opstelden en ook niet hebben samengewerkt met de bezetter.

In de haringlogger zag Haasnoot een metafoor voor de magische wereld van de kerk waarmee hij opgroeide. Bij de Haasnoots kwamen in Katwijk regelmatig bekeerden en bekommerden over de vloer: getormenteerde mannen en vrouwen die gebukt gingen onder hun zondenlast en die worstelden met hun verdorven staat en met de vraag of zij voor eeuwig verloren of voor eeuwig verkoren waren. Ze vertelden aan de keukentafel wonderbaarlijke verhalen over de zware beproevingen Gods of de vreselijke aanvechtingen van de Satan. Het maakte op Robert Haasnoot diepe indruk.

Op zevenentwintigjarige leeftijd - Robert Haasnoot was al van het zwarte kousengeloof af - hoorde hij aan diezelfde keukentafel van zijn vader flarden van het verhaal over de gekkenlogger. Nooit eerder was er over gesproken in huize Haasnoot. Na een publicatie in het Leidsch Dagblad enkele jaren geleden, begon Haasnoot zich werkelijk in het geheim te verdiepen. De criminoloog Joop Burgerhout verhaalde in deze krant aan de hand van een rapport uit 1915 van de artsen Plet en Deknatel en een verslag uit 1944 van het hoofd van de Katwijkse visserijschool C. Varkevisser die de bemanningsleden zelf had ondervraagd, over de godsdienstwaanzin aan boord van de gekkenlogger.

Haasnoot begon zijn eigen onderzoek. ,,Er rustte een taboe op het verhaal. In Katwijkse gezinnen werd er niet over gesproken. Het stelde de zwarte kousenkerk in een kwaad daglicht.'' Volgens Haasnoot kende niemand de exacte feiten; op verjaardagen en feesten was het geen onderwerp van gesprek. Wel hebben familieleden van de opvarenden het zwaar te verduren gehad in dit vissersdorp, waar roddel en achterklap een overheersende rol spelen. ,,De rijen werden gesloten, de Katwijkers vormden een front, maar de gezinnen van de opvarenden van de gekkenlogger moeten zwaar hebben geleden'', zegt Haasbroek. ,,Vrouwen van betrokkenen zijn uitgejouwd op straat. De zoon van de schipper leeft nog steeds met kinderangsten, met trauma's uit het verleden. Zijn vrienden vonden hem een slappeling.''

De Katwijkers kennen de vraag 'van wie ben je er een?' maar al te goed. Een misstap in het leven van een van je voorouders wordt de nazaat aangerekend. ,,Als er ooit iemand in jouw familie iets heeft gestolen, dan werkt dat generaties lang door. Dat drukt een stempel op je familie'', zegt Haasnoot. ,,Als jij iets hebt geflikt dan zeggen ze van jouw familie 'ze zijn allemaal zo'.''

Haasnoot, die de laatste twintig jaar nog maar nauwelijks ter kerke gaat, kan het weten. Hij ervoer het geloof als 'beklemmend' en maakte zich ervan los. Heimelijk hoopte hij altijd dat het niet zo'n vaart zou lopen wat de hel en de eeuwige verdoemenis betreft. Als jongen bezorgde hij het Reformatorisch Dagblad in dit dorp waar politieke partijen als het SGP en RPF goed gedijen. Een krant als Trouw las hij niet, die was te werelds.

Ondanks het taboe op het onderwerp heeft Haasnoot, zo zegt hij, uit Katwijk positieve reacties gekregen op zijn boek over de gekkenlogger. Waanzee is een bestseller in het vissersdorp annex badplaats. De mensen herkennen zich in het godsdienstige leven van de 'Zeewijkers', zoals dat in Waanzee wordt beschreven. Ook zijn vader was trots. Maar Haasnoot hoorde ook kritiek. Hij zou bezig zijn met het 'openrijten van wonden', hij had het geloof belachelijk gemaakt.

Haasnoot noemt zijn beschrijving van de Katwijkse wereld van gelovigen authentiek. ,,Ik houd hen een spiegel voor. Het is beangstigend als je daarin kijkt. De verhalen van de uitverkorenen, de bekommerden, de duivelse bestrijding en de Goddelijke beproeving gelden nog steeds.'' En op zondag is het voor sommigen nog steeds 'niet fietsen en niet scheren'. Voor sommige Katwijkers is God een pottenbakker. Negenennegentig procent van wat hij maakt kan zo de verbrandingsoven in, 'afgehouwen en in het vuur geworpen', als we Calvijn moeten geloven, meent Haasnoot. De mens is geneigd tot alle kwaad, is door en door verdorven en verkeert in een ellendige staat. In die sfeer groeide Haasnoot op.

De tijd van de gezelschappen, waarin de uitverkorene de boventoon voerde en de bekommerden vooral zwegen, is allang voorbij. De sessies waar zich spirituele zaken voordeden duurden volgens Haasnoot ongeveer tot de jaren dertig. De uitverkorene in de gezelschappen ging nog dieper door het stof voor God dan de anderen. 'Aan de vruchten zult gij ze kennen'.

Visser Arie was lid van een gezelschap, maar bracht het niet tot uitverkorene. Wellicht tot zijn eigen verdriet. Maar een ouderling had hem de hand gegeven en gezegd voordat hij vertrok: ,,De Here is met je.'' Arie was daar diep van onder de indruk, zag er zijn boodschap in.

Eenmaal op zee ontwikkelde hij zich tot de uitverkorene die hij zo graag wilde zijn. Arie was een fysiek sterke man en charismatisch. Hij overblufte de vriendelijke schipper van de KW 171 en nam de leiding op zich gedurende de reizen in 1915. De bemanning had een zekere angst voor hem vanwege zijn kracht.

Volgens Haasnoot zijn de waanvoorstellingen en de gebeurtenissen op de KW 171 niet te wijten aan overmatig drankgebruik, zoals wel is gesuggereerd. Ze zijn het gevolg een combinatie van het geloof, oud bijgeloof, het langdurige isolement op zee en de macht die Arie over de andere bemanningsleden had. De vissers zouden bevattelijk zijn geweest voor het idee van de apocalyps na lezing van de Openbaring van Johannes, meent Haasnoot. Aan boord was het gewoonte om intensief over het geloof te praten, psalmen te zingen en uit de bijbel voor te lezen. Dat gebeurde in die tijd - tegenwoordig minder - veel op vissersschepen.

Arie sprak de tale Kanaüns en zag zichzelf als uitverkorene. ,,Er ontstond een soort magische kinderwereld, waarin niemand hem tot de orde riep. De opvarenden waren jong en naïef en ook Arie was pas zevenentwintig jaar. Arie begon te preken als de uitverkorene. Hij kreeg een visioen van Christus aan het kruis. Tien weken lang waren ze intensief met het geloof bezig'', zo verklaart Haasnoot de gebeurtenissen op de gekkenlogger. ,,De bemanningsleden waren sterk onder invloed van Arie, die wonderen verrichtte met de bijbel die overeind bleef staan. En de zonsopgang gaf de suggestie van het 'neerdalen van het hemelse Jeruzalem'. Het werkte allemaal zeer suggestief, ze dachten echt dat ze de bazuinen hoorden schallen.''

Wellicht verkeerden sommigen van hen in een psychotische toestand. Ze sliepen nauwelijks, vreesden 's nachts op mijnen te lopen. Arie was de redder. Als je niet in hem zou geloven was je wellicht ten dode opgeschreven. En het was onder de bevindelijke Katwijkers niet de gewoonte je te verzetten tegen autoriteiten. Arie was die autoriteit aan boord. Als je eenmaal was afgemonsterd en je had je niet gedragen zoals het hoort, dan kon je erop rekenen dat je de volgende keer niet meer aan de slag zou komen in de Katwijkse visserij. Het speelde volgens Haasnoot allemaal mee in het drama met de gekkenlogger.

Deel dit artikel