Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Harmonie, daar draait het om'

Home

EMIEL HAKKENES

inTerview | Laat de markt zijn werk maar doen, zegt de econoom in oud-minister Witteveen. De soefi in hem voegt toe: laten we de aarde niet schaden.

Kijk, wijst Johan Witteveen. Die eik daar, in de tuin. Die heeft hij zelf in 1970 als een klein boompje geplant. En zie eens hoe nu, 45 jaar later, de takken zich metershoog uitstrekken. Die boom groeit en bloeit, en daar deelgenoot van te zijn is een voorrecht. Dus als je hem vraag naar verbondenheid met de natuur, dan is het dat. Op zijn 94ste is werken in de tuin er niet meer bij. Maar door het groen wandelen gaat nog goed. "Dan loop ik langs een boom en raak even de stam of een blad aan. Met de boom als levend wezen ervaar ik op zo'n moment een eenheid."

Johan Witteveen (Zeist, 1921) is bekend als oud-minister van financiën en oud-directeur van het Internationaal Monetair Fonds. Ook is hij cherag (priester) binnen de Nederlandse soefibeweging, een spirituele stroming met een lange geschiedenis in de islam. Hij gaat met enige regelmaat voor tijdens universele erediensten in de soefitempel in Katwijk.

Die beide zielen in zijn borst, de econoom en de geestelijke, komen naar voren in het boekje 'Hart voor de aarde, hart voor jezelf', dat onlangs verscheen. Het is de weerslag van een tweegesprek tussen Witteveen en Brigitte van Baren. Van Baren (1957) is van huis uit jurist, maar werkt nu als coach en zenleraar. Samen bespreken Witteveen en Van Baren het Handvest van de Aarde. Dit internationale document (ook wel: Earth Charter) werd in 2000 in het Vredespaleis gepresenteerd en formuleert fundamentele waarden en principes die kunnen bijdragen aan een rechtvaardige, duurzame en vreedzame samenleving.

De oud-minister, een rijzige slanke man, ontvangt thuis in Wassenaar. Hij neemt plaats bij het raam en laat thee serveren - met één chocolaatje voor hemzelf en één voor het bezoek.

Wiens idee was dit boekje?

"Het initiatief komt van Brigitte van Baren. Zij behoort tot de Nederlandse Vriendenclub van het Earth Charter. Zij voelt zich vanuit het zenboeddhisme verwant met de waarden die in het handvest zijn geformuleerd. Bij zen gaat het om stilte en inkeer en het besef dat we deel zijn van de natuur. Dat is een overeenkomst met het soefisme. Het zijn verschillende tradities maar we beogen hetzelfde."

Toch is het voor buitenstaanders lastig te doorgronden hoe het soefisme leidt tot zorg voor de aarde. Het christendom kent het begrip rentmeesterschap. Leert de soefi-traditie ook zoiets?

"In ons boekje staat een citaat van Inayat Khan, de grondlegger van het soefisme: 'De natuur is in haar verschillende aspecten de materialisatie van dat licht dat de goddelijke geest genoemd wordt'. Een soefi ziet God als het enige wezen, alles doordringend en alom tegenwoordig. Als je dit fundamentele idee in jezelf laat doordringen, betekent dit dat je voor alle vormen van leven respect moet hebben. Als je de ene goddelijke geest, je eigen diepe natuur, in jezelf laat wakker worden, krijg je vanzelf hart voor de natuur om je heen."

Wat bedoelt u daar precies mee?

"Het soefisme leert: laat de natuur intact waar dat kan. Ga liefdevol om met je tuin en denk in je leven na over manieren om de economie en de maatschappij zo te ontwikkelen dat die de natuur niet schaden. We moeten ons laten leiden door een diepere motivering dan het materiële."

Dat klinkt lovenswaardig. Maar u bent ook een liberaal en voorstander van marktwerking. Leidt de vrije markt er niet toe dat mensen hun eigenbelang nastreven zonder veel oog voor hun omgeving?

"Zeker ben ik een liberaal, maar wel een sociaal-liberaal. Ik vind dat de markt zijn werk mag doen binnen de grenzen die de overheid stelt. Een van die grenzen is..."

De telefoon gaat. Witteveen verontschuldigt zich en hijst zich uit zijn lederen fauteuil. Hij beantwoordt de telefoon met 'alo?' en voert op discrete toon een gesprek. Buiten hipt een eekhoorn over het gazon. Een reiger strijkt neer aan de slootkant.

"...dat je geen schade mag toebrengen aan je omgeving." De oud-minister vervolgt na het telefoontje zijn zin precies op het punt waar hij was gebleven.

"Je kunt mensen niet het recht op economische groei ontzeggen. En je kunt ze ook niet verbieden hun ego te bevredigen. Maar de overheid moet zorgen dat het alleen zo kan dat het goed is voor het geheel. En dat kan heel goed via prijsmaatregelen. Ik ben een groot voorstander van een forse belasting op CO2-uitstoot. Die is er nu niet, integendeel, we geven juist subsidie op fossiele brandstoffen. Dit najaar was ik aanwezig op de milieuconferentie Springtij op Terschelling. Daar werden cijfers gepresenteerd die toonden dat het ondanks alle maatregelen tot nu toe niet lukt om wereldwijd de CO2-uitstoot terug te brengen. Het gevolg is dat de aarde opwarmt en de permafrost ontdooit, waardoor er nog veel schadelijker gas vrijkomt. Zoiets vind ik griezelig om te horen."

U pleitte enige tijd geleden voor een maatschappelijk investeringsfonds waarin de Nederlandse staat en pensioenfondsen miljarden zouden storten om onder meer te investeren in zonne-energie. Heeft u daar respons op gekregen?

"Nee, niet echt. Mijn indruk is dat het een kwestie van vertrouwen is. De pensioenfondsen hebben onvoldoende vertrouwen dat investeringen in duurzame ontwikkelingen genoeg rendement opleveren. Ze moeten namelijk voldoen aan onredelijk strenge eisen van de overheid, die bang is dat de fondsen in de toekomst hun verplichtingen niet kunnen nakomen. Maar we moeten bereid zijn een stapje terug te doen in onze welvaart ten gunste van de natuur."

Uw boekje eindigt met praktische aanbevelingen, variërend van 'wroet elke dag tien minuten met je handen in de aarde' tot 'douche maximaal vijf minuten'. Meent u dat echt?

"Ik hoop dat mensen een beter evenwicht bereiken tussen hun materiële streven en hun geestelijke kant. Niet elk van onze aanbevelingen heeft daar direct invloed op, maar ze zorgen er wel voor dat je meer eenheid ervaart met de natuur. Die eenheid, die harmonie - dáár gaat het om in het leven."

Brigitte van Baren & Johannes Witteveen: Hart voor de aarde, hart voor jezelf. Leidraad voor natuurlijk leven. Gibbon Uitgeefagentschap, 120 blz. euro 14,95

Lees verder na de advertentie

H.J. Witteveen

Hendrikus Johannes (Johan) Witteveen studeerde economie in Rotterdam en promoveerde in 1947 bij Jan Tinbergen. Hij was onder meer hoogleraar economie in Rotterdam, Eerste en Tweede Kamerlid voor de VVD en minister van financiën: van 1963 tot 1965 in het kabinet-Marijnen en van 1967 tot 1971 in het kabinet-De Jong. Van 1973 tot 1978 was hij directeur van het Internationaal Monetair Fonds in Washington.

Witteveen schreef verschillende boeken over het soefisme, dat ervan uitgaat dat alle grote religies ontspringen aan dezelfde goddelijke bron en gelijkwaardig zijn aan elkaar. Witteveen is de vader van Willem Witteveen, Eerste Kamerlid voor de PvdA en (samen met zijn vrouw en dochter) slachtoffer van de neergestorte vlucht MH17.

De oud-minister heeft op televisie de presentatie gevolgd van het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid naar de toedracht van de crash. "Ik begrijp dat de inzittenden van het vliegtuig op slag dood waren. Ze zijn direct overgegaan naar een nieuwe wereld. Dat vind ik een troostrijke gedachte."

Handvest voor de Aarde

Het initiatief voor het Handvest van de Aarde werd ooit genomen in kringen van de Verenigde Naties, maar besprekingen leidden tot niets. Later werd het initiatief op persoonlijke titel hervat door onder meer Michael Gorbatsjov, met steun van Ruud Lubbers en koningin Beatrix. Inmiddels geldt het Handvest als een soft law, ongeveer zoals de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens: het heeft geen juridische kracht, maar er wordt internationaal moreel gezag aan toegekend. Het Handvest gaat terug op het gedachtengoed van de heilige Franciscus van Assisi en heeft vier grondprincipes (uitgewerkt in zestien hoofdprincipes en 61 ondersteunende principes):

I. Respect en zorg voor de wereldgemeenschap

II. Ecologische integriteit

III. Sociale en economische rechtvaardigheid

IV. Democratie, geweldloosheid en vrede


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel