Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Geschiedvervalsing? Onze expositie is volledig objectief.'

Home

Wilfred van de Poll

Ahmed Salim, directeur van '1001 inventions' (l) met Mohammed el-Gomati (r) en voorlichter Simone Pelgrim. © Jean-Pierre Jans

'Geschiedvervalsing'. De kritiek van experts op de tentoonstelling '1001 inventions', maandag in Trouw, was niet mals. De expositie, te zien in Rotterdam, 'wemelt' volgens de critici van de fouten. En hoewel de organisatie al vier jaar weet heeft van de kritiek, werden grote fouten volgens hen niet verbeterd.

'1001 inventions' reist de wereld rond en trok al zo'n 6 miljoen bezoekers, in steden als Londen, New York, Washington, Los Angeles, Istanbul, Cairo, Kuala Lumpur en Abu Dhabi. Daaronder ook prominenten als Hillary Clinton en prins Charles, die vol lof was. Burgemeester Aboutaleb van Rotterdam bezocht de expositie vorige week. 

Het is geen geringe opdracht die de tentoonstellers zichzelf hebben gegeven. De inzet is hoog: laten zien wat islamitische samenlevingen van grofweg Mohammeds tijd tot in de 17e eeuw aan de wetenschap hebben bijgedragen. Maar dat doen ze met een 'minachting voor juisheid, grenzend aan pure fictie', aldus de critici. Zij betreuren dit - het doel van de expositie onderschrijven ze van harte.

Een van de critici, Emilie Savage-Smith, hoogleraar geschiedenis van de islamitische wetenschappen aan de universiteit van Oxford, hielp aanvankelijk mee als adviseur. Maar toen bleek dat er naar haar kritiek niet werd geluisterd trok zij zich terug.

Reactie
De organisatie wilde eerst niet ingaan op de kritiek en beloofde later met een weerlegging te komen. Dat deden ze gisteren, tijdens een persconferentie, waarvoor directeur Ahmed Salim en Mohamed el-Gomati, hoogleraar elektrotechniek aan York Universiteit en voorzitter van de Britse organisatie 'Foundation for Technology, Science and Civilisation' waren gekomen.

Zij overlegden een document waarin wordt ingegaan op de kritiek in Trouw. Die verwerpen de organisatoren als 'zwak', 'gebaseerd op stromanredeneringen' of als een 'gebrek aan kennis en expertise'.

Voedingsbodem extremisme
Ook beklemtoonden ze geen politiek of religieus, maar een educatief doel na te streven: ze willen een 'fascinerende waarheid' onthullen over een 'grotendeels onbekende' periode. Met als doel: kinderen passie bijbrengen voor wetenschap. En bezoekers beter "de oorsprong van veel dingen die we vandaag genieten" te doen begrijpen. Dat de tentoonstelling ook voedingsbodem voor extremisme onder jonge moslims kan wegnemen, zoals initiator Salim al-Hassani zei in NRC Handelsblad, is mooi meegenomen, maar een 'bijproduct', zegt Salim in een interview na de persconferentie.

Hij noemde de tentoonstelling 'volledig objectief', 'accuraat'. Ook El-Gomati benadrukte de 'academische integriteit' van de expositie.

Vliegmachine
Belangrijk kritiekpunt betreft de claim dat de moderne luchtvaart zou zijn begonnen met de 9de eeuwse Andalusiër Ibn Firnas en de 17de eeuwse Hazarfen Ahmed Celebi uit Istanbul. De critici betwijfelen ten zeerste of die ooit gevlogen hebben. De gebruikte historische bronnen zijn niet betrouwbaar, zeggen zij. Bovendien suggereren deze volgens hen dat Ibn Firnas zijn spierkracht gebruikte om te vliegen, dat is volgens hen onmogelijk.

De organisatie verwierp die kritiek door te stellen dat de mannen een zweefvliegtuig gebruikten, al staat in het tentoonstellingsboek dat Ibn Firnas een 'vogelkostuum' had waarmee hij zijn armen 'op en neer' bewoog.

Dat bijt elkaar niet, licht Salim in een vraaggesprek na de persconferentie toe. Bij dat vogelkostuum moeten volgens hem 'vaste vleugels' worden gedacht. De armen, vastgemaakt aan die vleugels, sturen het zweefvliegtuig 'op en neer' maar blijven recht.

Lees verder na de advertentie
Belangrijk kritiekpunt betreft de claim dat de moderne luchtvaart zou zijn begonnen met de 9de eeuwse Andalusiër Ibn Firnas en de 17de eeuwse Hazarfen Ahmed Celebi uit Istanbul

Op welke bron hij die 'vaste vleugels' baseert, kan hij niet aangeven. De organisatoren blijken zich voor hun claims over Ibn Firnas te verlaten op historicus Mohammed Abattouy van de Mohammed V-universiteit in Rabat. Deze noemt een bron van een eeuw na Ibn Firnas, maar niet wat daar dan in staat. Ook citeert hij uit een 13de eeuwse geschrift dat Ibn Firnas, waarin staat dat deze een 'lange afstand' aflegde. Tot slot citeert hij een secundaire bron, de 'Encyclopaedia of Islam'. Die rept van een 'omhulsel met veren' en 'wendbare vleugels' waarmee Ibn Firnas 'enkele secondes' zweefde.

Hoe de tentoonstellers op basis van al deze bronnen tot de conclusie komen dat Ibn Firnas met een zweefvliegtuig vloog, en wel precies 'tien minuten', zoals in hun boek staat, kan Salim niet uitleggen.

Dan is er nog de tweede vliegende man: Hazarfen Ahmed Celebi, die in 1638 de Bosporus over zou zijn gevlogen met een zweefvliegtuig. Ter ondersteuning van deze claim wordt enkel secundaire literatuur genoemd. Een citaat uit een paper van historicus Arslan Terzioglu aan de universiteit van Istanbul geciteerd, een verwijzing naar een boek en een artikel op internet. Dat blijkt een tijdgenoot van Celebi op te voeren, die zou hebben gevlogen 'met behulp van de zuidwesterwind'. Hoe dit het gebruik van een 'zweefvliegtuig' aantoont, wordt nergens uitgelegd.  

Bloedsomloop
Doorn in het oog van de critici is een tekening van de moderne visie op de bloedsomloop bij een hoofdstuk over de 13de eeuwse Ibn al-Nafis. Dat zou misleidend zijn, omdat Al-Nafis die bloedsomloop niet ontdekt heeft.

Dat laatste erkent Salim. Hij legt uit dat de tekening hem vanuit educatief perspectief geadviseerd werd: "Een tekening van hoe Al-Nafis het zelf zag zou verwarrend hebben gewerkt voor kinderen". Hij moest, zegt hij, schipperen tussen 'onderwijzers' en 'wetenschappers' en zegt te overwegen in een nieuwe editie andere tekeningen te gebruiken.

Over deze Ibn al-Nafis zegt de tentoonstelling verder dat hij weet had van 'zuurstof'. Volgens de critici bestond dat hele concept nog niet. Salim erkent dat: "Inderdaad gebruikte Al-Nafis dat woord niet. Wij hebben zijn theorie in moderne taal vertaald".

'1001 inventions' voert ook enkele vrouwelijk wetenschappers op, waaronder maryam Al-Ljili al-Astrulabi, de dochter van een astronoom uit de 10de eeuw. Die naam 'Maryam' is volgens de critici verzonnen. In het document proberen de organisatoren die kritiek te weerleggen door naar een 'authentieke bron' te verwijzen. Dat blijken notulen te zijn van een conferentie uit 2006 in Aleppo. Er staat een kort citaat bij in het Arabisch. Onduidelijk is of het hier om een historisch bron gaat, en welke dan. Precisering kan Ahmed Salim niet geven. Hij zegt: "De vraag of ze nu Maryam heette of Fatima, Jane of Maria... De kwestie waar het om gaat is dat zij echt bestaan heeft".

Zo blijven nog veel vragen onbeantwoord.

Doorn in het oog van de critici is een tekening van de moderne visie op de bloedsomloop bij een hoofdstuk over de 13de eeuwse Ibn al-Nafis

Deel dit artikel

Belangrijk kritiekpunt betreft de claim dat de moderne luchtvaart zou zijn begonnen met de 9de eeuwse Andalusiër Ibn Firnas en de 17de eeuwse Hazarfen Ahmed Celebi uit Istanbul

Doorn in het oog van de critici is een tekening van de moderne visie op de bloedsomloop bij een hoofdstuk over de 13de eeuwse Ibn al-Nafis