Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Geef de scepticus een rol bij economisch onderzoek'

Home

Peter Henk Steenhuis

© Jenna Arts

Hoe weet je eigenlijk dat economische groei helpt? En waarom varen we in dat streven naar groei altijd op dezelfde, beperkte cijfers?

Wat doet een wetenschapper die zijn autosleutels is verloren? Die zoekt onder het licht van de lantaarnpaal en niet op het donkere pad waar hij ze waarschijnlijk is verloren. De filosoof en adviseur Klaas Mulder gebruikt dit bekende grapje onder wetenschappers om uit te leggen hoezeer de beschikbaarheid van kennis leidend is bij de vragen die in de wetenschap gesteld worden, of zelfs bij de keuze van de vragen. Mulder: "De scepticus is degene die zegt: 'Waarschijnlijk liggen je sleutels ergens op het donkere pad. Waarom blijf je toch onder die lamp zoeken?'"

De metafoor van de man die zijn sleutels verloren heeft, geldt volgens Mulders ook voor de economie. "De aankondiging van het verlies van 9000 banen bij de Rabobank maakt duidelijk dat de hoge werkloosheid ook bij economisch herstel niet vanzelf wordt opgelost. De politiek en de economische organisaties blijven het antwoord zoeken in het bevorderen van economische groei, terwijl een andere vraag misschien veel interessanter is: zou economische groei eigenlijk wel helpen? En waartegen dan precies? Krijg je minder economische ongelijkheid en minder maatschappelijke onrust als de werkloosheid enkele procenten minder stijgt? De gegevens daarover liggen op het donkere pad, niet onder het lamplicht van omzet- en consumentenvertrouwen-cijfers."

Elk procent minder werkloosheid is toch meegenomen?
"Zeker, elke baan is er één. Maar als de overheid beloften doet die niet zijn waar te maken, kan het ook goed mis gaan in de samenleving. Je moet daarvoor eerst wel een volledig beeld van de problematiek hebben. Neem de werkloosheid. We weten veel meer van de uitkeringsgerechtigde werklozen dan van degenen die ook aan het solliciteren zijn, maar die geen recht hebben op een uitkering omdat ze bijvoorbeeld een werkende partner hebben. De hamvraag in de economie is telkens: zijn de cijfers die we kennen toereikend om onze vragen te beantwoorden, of zijn de cijfers die we niet kennen belangrijker?

"De politiek bepaalt haar beleid grotendeels op de gegevens van het CBS en het UWV, ervan uitgaande dat we de belangrijkste gegevens dan wel ongeveer kennen. Op dat moment heb je sceptici nodig, die ik ook wel dodehoekspiegels noem: mensen die je wijzen op het belang van de ontbrekende gegevens. Volgens het CBS zijn er rond de 650.000 werkzoekenden. Maar is het aantal werkzoekenden hetzelfde als het aantal mensen dat werk zoekt?"

Lees verder na de advertentie

Je zou denken van wel.
"Het is niet zo. Een derde van de bijna 900.000 zzp'ers, zelfstandigen zonder personeel, zou meer opdrachten willen uitvoeren dan ze nu krijgen. Er zijn driehonderdduizend mensen parttime werkloos. Het CBS ziet zzp'ers als werkenden; de precieze gegevens over die mensen liggen op dat donkere pad."

Waarom zou het belangrijk zijn juist over die parttime werkloze zzp'er meer te weten te komen?
"Of de werkloosheid daalt, hangt onder andere af van de keuzes die werkgevers maken. Als er een klus geklaard moet worden, moeten zij beslissen of ze daarvoor iemand aannemen of een freelancer zoeken.

"Veel zzp'ers zijn bereid heel ver te zakken in hun tarief: webdesigners, vertalers, redacteuren, journalisten - ze werken soms voor tien euro per uur. De problematiek van deze hoogopgeleide parttime werklozen, nu en in de toekomst, is compleet anders dan die van de geregistreerde werklozen. Maar voor een werkgever die niet zoveel loonruimte heeft is de flexibilisering een uitkomst."

Dat betekent?
"Dat de voorspellende waarde van de cijfers die we kennen misschien wel veel minder is dan we denken. Of omgekeerd: misschien zijn de cijfers die we niet kennen wel veel relevanter. Het UWV schrijft regelmatig prognoses voor de arbeidsmarkt, maar laat daarbij de zzp'ers grotendeels buiten beschouwing, 'want die staan niet in ons bestand'. Ik zou zeggen: sprokkel alles bij elkaar wat je weten kan, ook als het mensen betreft die niet in jouw kaartenbakken staan.

"Nog een voorbeeld. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid bracht onlangs een eerste verkenning uit naar de gevolgen van robotisering voor de arbeidsmarkt: De robot de baas. Ook in dit rapport zie je hoezeer 'de plek waar we zoeken' bepalend is voor de antwoorden die we vinden - maar vooral ook, voor de vragen die onbeantwoord blijven."

Het UWV schrijft regelmatig prognoses voor de arbeidsmarkt, maar laat daarbij de zzp'ers grotendeels buiten beschouwing

Waar hebben ze gezocht?
"De WRR heeft bestaande onderzoeken doorgelicht en wetenschappers opdracht gegeven om te reflecteren op de vraag wat robotisering betekent voor de arbeidsmarkt. Zoals je van wetenschappers mag verwachten, proberen ze lessen uit het verleden te vertalen in een denkrichting voor de toekomst. Bas ter Weel schreef als hoogleraar economie en onderdirecteur van het CPB mee aan het hoofdstuk over de gevolgen van automatisering in het verleden. 'Per saldo kwamen er meer banen bij dan er verdwenen.'

Dat klopt toch? We zijn toch welvarender dan ooit?
"Dat mag zo zijn, maar kan je dat toeschrijven aan de automatisering, of heeft dat te maken met andere economische ontwikkelingen? De opkomst van China, het oppompen van aardgas en de uitvinding van de creditcard en het begrotingstekort hebben ons in staat gesteld het verlies aan banen door automatisering op te vangen. Maar daarmee kan je nog niet stellen dat dat bij een volgende automatiseringsronde weer lukt. Toch bracht de WRR naar buiten dat de angst voor baanverlies door automatisering enigszins overdreven is."

Maar die angst is toch ook overdreven? Er is toch veel werk dat alleen door mensen gedaan kan worden?
"Ja, maar is dat de goede vraagstelling? Eén individu wordt niet zo gauw vervangen door één robot. Maar in teams kan je wel een flink deel van de mensen vervangen door machines. Dat is niet alleen goedkoper, maar kan ook wel eens tot veel betere producten leiden. Ook bij beroepen waarvan we dachten dat het zuiver mensenwerk was."

Zoals?
"Het nemen van investeringsbeslissingen, bijvoorbeeld over de bouw van scholen of woningen. Wie zouden een betere beslissing nemen: tien managers of twee managers die werken met een well informed machine? We zouden ons de vraag kunnen stellen of recente blunders in de publieke sector begaan zouden zijn als er een of twee bestuurders door zo'n WIM vervangen waren. De zoektocht naar 'wat mensen beter kunnen dan machines' geeft daar geen antwoord op, we moeten ook eens een donkerder pad durven inslaan van de omgekeerde vraag: wat kunnen wij minder goed?

Eén individu wordt niet zo gauw vervangen door één robot. Maar in teams kan je wel een flink deel van de mensen vervangen door machines

"De uitkomsten van de onderzoeken worden gecanoniseerd, door elkaar overgenomen. Daardoor ontstaat een communis opinio, die vaak niet strookt met de werkelijkheid. Zo is er het breed gedeelde gevoel dat middelbaar opgeleiden, de mbo'ers, het meest te vrezen hebben van robots. Zij zouden immers min of meer 'routinematig' werk doen, en dat kunnen machines ook. Daarom blijven beleidsmakers investeringen in 'meer onderwijs' zien als antwoord op de bedreigingen."

Iedereen weet dat scholing wereldwijd hét antwoord is op werkloosheid.
"Nee. Scholing is misschien een deel van een antwoord, maar niet op elke vraag. De frustratie van mensen die lang naar school moesten en nu toch geen werk vinden is een voedingsbodem voor onvrede en radicalisering."

Maar als je naar de statistieken kijkt, zie je toch in ieder geval ook dat een lagergeschoolde het moeilijker heeft op de arbeidsmarkt dan de hoger opgeleiden?
"Een kwart van alle vrijkomende banen is voor hoger opgeleiden, dat is 25 procent. Een derde van alle schoolverlaters is hoogopgeleid, dat is iets meer 33 procent. Ieder jaar komen er dus meer dan 8 procent hoger opgeleiden bij dan er banen zijn voor hoogopgeleiden. Daar moeten we iets mee!"

Er lijkt meer aan de hand dan een wetenschapper die blijft zoeken onder de lantaarn en zich niet richt op het donkere bospad.
"Precies. En we hebben sceptici, dwarskijkers en dodehoekspiegels, nodig om ons daar op te wijzen. Lang niet alle sleutels liggen onder de lantaarn, en lang niet alles wat onder de lantaarn ligt is een sleutel voor het kernprobleem. Ten eerste is de scepticus er dus voor om ons te wijzen op alternatieve onderzoeken, zodat we niet varen op algemeen aanvaarde, maar beperkte uitkomsten. Zoek ook in het donker naar de sleutel.

"Ten tweede is de scepticus ervoor ons te behoeden voor ongeldige redeneringen, zelfs als de onderliggende cijfers kloppen. Anders gezegd: wat jullie onder die lamp vinden is iets anders dan de sleutel voor dit probleem. Reden genoeg de scepticus een rol bij economisch onderzoek te geven, en hem te betrekken bij de formulering van conclusies uit die onderzoeken."

De scepticus is er dus voor om ons te wijzen op alternatieve onderzoeken, zodat we niet varen op algemeen aanvaarde, maar beperkte uitkomsten

Deel dit artikel

Het UWV schrijft regelmatig prognoses voor de arbeidsmarkt, maar laat daarbij de zzp'ers grotendeels buiten beschouwing

Eén individu wordt niet zo gauw vervangen door één robot. Maar in teams kan je wel een flink deel van de mensen vervangen door machines

De scepticus is er dus voor om ons te wijzen op alternatieve onderzoeken, zodat we niet varen op algemeen aanvaarde, maar beperkte uitkomsten