Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Europa is blijven steken in plan B'

Home

Christoph Schmidt

Politiek wetenschapper Turkuler Isiksel. © Clement, Rene
Interview

De EU slaat zich vaak op de borst over waarden op het gebied van mensenrechten, vrijheid en democratie. Dat is een valse claim, zegt politicologe Turkuler Isiksel. In de EU draait immers alles om de centen. Deel 11 van een serie waarin niet-Europeanen hun visie geven op Europa en de EU.

Op haar drinkbeker staat de tekst 'Keep calm and study Europe'. Aan de muur hangt de 'Verklaring van de rechten van de mens en de burger' (1789), kerndocument van de Franse revolutie. De kamer ligt bezaaid met boeken over Europa en de EU.

Lees verder na de advertentie

Je zou bijna denken dat dit het kantoortje is van een belezen EU-ambtenaar in Brussel. Maar we bevinden ons in de werkkamer van Turkuler Isiksel aan de 118de straat in Manhattan, New York. Bij de Columbia-universiteit aldaar werd ze in 2011, op jonge leeftijd (29), assistent-hoogleraar.

De in Turkije geboren politicologe Isiksel weet duizend keer meer van de Europese Unie dan de gemiddelde EU-burger, en misschien zelfs meer dan de fictieve eurocraat uit de vorige alinea.

Haar magnum opus is 'Europe's Functional Constitution' (Europa's functionele grondwet) uit 2016, een monografie waarin ze betoogt dat de EU-verdragen niet, zoals doorsnee grondwetten, voortvloeien uit hogere idealen over mensenrechten en gelijkheid, maar vooral praktische economische doelen dienen.

Niet dat daar iets mis mee is. Maar dat de EU zichzelf als lichtend voorbeeld presenteert op het vlak van hogere dan die economische waarden is dubieus, vindt Isiksel.

Ik ben een groot fan van Timmermans: hij deelt heel direct zijn zorgen over Polen en Hongarije

Turkuler Isiksel

Kijk naar artikel 2 van het EU-verdrag: 'De waarden waarop de Unie berust, zijn eerbied voor de menselijke waardigheid, vrijheid, democratie, gelijkheid, de rechtsstaat en eerbiediging van de mensenrechten, waaronder de rechten van personen die tot minderheden behoren. Deze waarden hebben de lidstaten gemeen in een samenleving die gekenmerkt wordt door pluralisme, non-discriminatie, verdraagzaamheid, rechtvaardigheid, solidariteit en gelijkheid van vrouwen en mannen.'

Frans Timmermans, tweede man van de Europese Commissie, heeft dit verdragsartikel vastgezet bovenaan zijn Twitter-account.

Het zijn gezwollen woorden. Zijn ze rechtsgeldig? In haar boek noemt Isiksel artikel 2 'als historische claim vals'. De EU-wetgeving regelt vooral hoe we zo profijtelijk mogelijk handel met elkaar kunnen drijven en bepaalt welke straffen staan op het niet naleven van de concurrentieregels.

De Europese Commissie kan bedrijven miljardenboetes opleggen, maar lidstaten die artikel 2 schenden, komen makkelijker weg. De frustrerende conflicten met Polen en Hongarije bewijzen het: als een lidstaat die verheven artikel-2-waarden schendt, biedt de Brusselse gereedschapskist opeens een futloze aanblik.

Een van de grondleggers van het naoorlogse Europese project, de Fransman Jean Monnet (1888-1979), had aanvankelijk grote idealen over een politieke unie. Maar toen hij zag hoe de Europese landen tegenstribbelden, schakelde hij over naar een plan B: economische samenwerking, het laaghangende fruit. Als iedereen daarvan de voordelen ondervindt, zou die politieke integratie er automatisch achteraan komen.

Maar door zowel wijlen Monnets als Isiksels bril bezien modderen we nog steeds voort met dat tweederangs plan. We zagen het rond de eeuwwisseling weer terugkomen bij de introductie van de euro.

Plan B

"Het idee achter dat plan B was: laten we samenwerken op gebieden waarover we het eens zijn, zoals economische schaalvoordelen. Niemand wilde zijn nationale soevereiniteit prijsgeven. Toch heeft die generatie politici altijd het besef gehad dat het om iets meer ging dan handel. Dat is nu anders. Nu de oorlogsdreiging zo ver is weggezakt, is die economische fixatie een eigen leven gaan leiden.

"Institutioneel heeft de EU nauwelijks macht om artikel 2 af te dwingen. Het is ironisch dat de EU zich zo veel harder opstelt als artikel 2 buiten de EU wordt geschonden dan erbinnen. Dat ondergraaft haar geloofwaardigheid.

"In de kwestie-Polen heeft de Europese Commissie eind vorig jaar artikel 7 geactiveerd, een lang proces met als mogelijke uitkomst het opschorten van het EU-stemrecht. Maar artikel 7 is zo opgezet dat het moeilijk hanteerbaar is. Regeringen van andere lidstaten zijn terughoudend in het kapittelen van een van hun gelijken. Bovendien leidt de partijsolidariteit in het Europees Parlement tot de bescherming van extreem-rechtse regeringen door hun politieke families.

"Toch ben ik voorzichtig optimistisch dat de flagrante schending door Polen met dit mechanisme kan worden aangepakt. Het één keer inzetten van artikel 7 kan een afschrikkende werking hebben voor de toekomst.

"Ik ben een groot fan van Timmermans. Hij gaf hier een paar jaar geleden een lezing en was heel direct over zijn zorgen over Polen en Hongarije. Dat stelde ik op prijs, want doorgaans hebben EU-functionarissen een voorzichtige en verzoenende houding als het om interne aangelegenheden gaat.

Het probleem van de Europese integratie is dat de ver­snel­lings­bak daarvan geen achteruit kent. De Unie kan alleen maar vooruit

Turkuler Isiksel

"Het probleem van de Europese integratie is dat de versnellingsbak daarvan geen achteruit kent. De Unie kan alleen maar vooruit. Je kunt het vergelijken met fietsen. Je blijft alleen overeind als je in beweging bent. Zodra je stil staat, val je. Alle terminologie die met het proces te maken heeft, wijst op een beweging voorwaarts. Dat maakt veel mensen in Europa nerveus. Hebben we nog vat op het proces? Wat als we de nationale autonomie willen behouden, onze culturele verscheidenheid?

"Dat maakt het proces voor mij als sociale wetenschapper interessant. Het gebeurt niet vaak dat je iets opgebouwd ziet worden dat nooit eerder heeft bestaan. Dat dit bouwen ook nog eens een open einde heeft, maakt het uitzonderlijk en spannend. We kunnen er een perfecte unie van maken en de beperkingen van nationale systemen overwinnen. Maar er zit ook iets van zelfoverschatting in die gedachte dat het altijd vooruit moet. Met de risico's van een terugslag wordt geen rekening gehouden.

"Zelfs de Brexit heeft de EU niet in z'n achteruit gezet. De Brexit neemt zelfs hindernissen voor de EU weg. De Britten hebben altijd een andere kijk op Europese integratie gehad. Ze wilden vooral die marktintegratie en waren sceptisch over pogingen om verder te gaan dan dat. Niet dat we door de Brexit nu eindelijk een Europese welvaartsstaat zullen krijgen, daar zijn nog te veel andere obstakels voor.

"Over het al dan niet bestaan van een democratisch tekort in de EU verschillen de meningen. Voor mij is het centrale punt dat de EU geen regering heeft die door burgers kan worden weggestemd. Of dat de enige manier is om democratische legitimiteit te hebben, is een andere vraag. Maar ik begrijp wel de frustratie dat een mobilisatie onder de bevolking geen verandering kan brengen in de richting van het EU-beleid.

"Denk aan de landen die jarenlang onder bezuinigingsregimes hebben gezucht. Griekenland heeft een ommezwaai gemaakt van een centrum-rechtse naar een extreem-linkse regering en is toch niet in staat gebleken ook maar iets te veranderen aan de onderhandelingen met de EU over de noodleningen.

Ik denk dat het Hof is opgezadeld met een politieke rol waarvoor het niet goed is uitgerust

Turkuler Isiksel

"Ik sta kritisch tegenover het Europees Hof van Justitie, dat zo'n onkreukbare reputatie heeft. Het is wel een unieke prestatie: conflicten die vroeger meestal tot oorlog leidden, worden nu beslecht door ofwel de Europese Commissie en in laatste instantie door het Hof.

"Maar ik denk ook dat het Hof is opgezadeld met een politieke rol waarvoor het niet goed is uitgerust. Het ziet zich voor de taak gesteld een systeem van economische integratie in stand te houden dat je in politiek opzicht zou kunnen aanvechten. Maar degenen die bezwaar willen maken tegen de richting waarin dat systeem beweegt, kunnen dat eigenlijk nergens. Dus is het Hof min of meer de cipier voor dat systeem geworden.

"Ook dat past in het beeld van die ontbrekende achteruitversnelling. Het Hof kan nooit zeggen: misschien is de marktintegratie of de monetaire integratie te ver gegaan. Het is niet de rol van het Hof om zulke uitspraken te doen, omdat het zelf een product is van de EU-verdragen.

"De EU moet nu de kentering weten te maken naar een socialere unie. Daarin hebben alle burgers gelijke kansen, een voldoende hoge levensstandaard en sociale bescherming. Ze moet ook een vangnet bieden voor haar inwoners. Er was een periode in de geschiedenis waarin ook rechtse regeringen dat nastreefden, halverwege de twintigste eeuw.

Hoe dan ook heeft Europa de kracht van de Turkse toewijding aan de seculiere traditie niet op waarde geschat

Turkuler Isiksel

"Maar nu zal het een linkse coalitie moeten zijn die aan dat socialere Europa weet te bouwen, en dan niet het parochiale links van mensen als Jean-Luc Mélenchon (stevig linkse Franse politicus, vorig jaar presidentskandidaat, red.)

"Een EU-brede democratische mobilisatie zou in theorie iets kunnen losmaken. Maar dat zal in een aantal landen tegelijk moeten gebeuren. Zoiets zit niet in het vat. Wellicht komt dat door falend leiderschap bij de linkse bewegingen in de lidstaten.

"Waarschijnlijk was de eurocrisis hét moment voor die bewegingen om samen op te trekken, maar dat is ze niet gelukt. Een van de grote moeilijkheden van het hervormen van de EU is dat zoveel afhangt van de mobilisatie van een Europese maatschappij die niet bestaat.

"Als er tegenwoordig al sprake is van volksmobilisatie, neemt die de vorm aan van ofwel pro- of anti-EU. We moeten voorbij die fase komen, zodat er geen discussie meer is over het bestaansrecht van de EU maar we wel vragen stellen bij de richting die die Unie opgaat."

Europa in perspectief

Wat is het eerste dat in u opkomt als u denkt aan Europa?

"Als geografische eenheid? Komende uit Turkije, waarvan de status als Europese maatschappij al eeuwen wordt betwist, heb ik Europa nooit kunnen beschouwen als een geografisch begrip. Dus ik beschouw het als een omstreden concept, iets dat we van generatie op generatie in onze hoofden hebben samengesteld, door cultuur, geschiedenis en oorlogen."

Wat is het eerste dat in u opkomt als u denkt aan de Europese Unie?

"Een ambitieuze poging om van de geschiedenis te leren, op een nieuwe manier. Hier wordt een politieke orde opgebouwd, niet langs etnisch-culturele lijnen, meer als iets dat openstaat voor pluralisme en diversiteit."

De EU leert anderen altijd de les, wat kan Europa leren van Turkije?

"Turkije biedt een kans voor de EU om een meer inclusieve identiteit voor zichzelf te ontwikkelen. Europeanen zien Turkije vooral als een islamitisch land. Uiteraard is een meerderheid van de bevolking moslim, maar tot voor kort had Turkije meer beperkingen op uitingen van geloof in het openbaar dan een land als Frankrijk.

"Ik vind overigens dat een verbod op hoofddoeken onverenigbaar is met de vrijheid van religie. Bovendien is het averechtse effect ervan dat moslimvrouwen zich minder in het openbaar vertonen.

"Hoe dan ook heeft Europa de kracht van de Turkse toewijding aan de seculiere traditie niet op waarde geschat. Paradoxaal genoeg heeft dat geleid tot het terugdraaien van die toewijding. Omdat Europa die niet serieus nam: het zag Turkije als een islamitisch in plaats van als seculier land. Daardoor liet Europa na om de Turkse pogingen te ondersteunen een volwassen democratie te worden.

"Ik zeg niet dat de EU verantwoordelijk is voor de opkomst van president Erdogan. De Turkse problemen liggen dieper. Het land heeft altijd autoritaire neigingen gehad en het electoraat is conservatief. Maar juist om die reden waren die democratische pogingen zo opmerkelijk. Die verdienden meer steun. Nu zijn ze in groter gevaar dan ooit."

Turkuler Isiksel

Turkuler Isiksel (Izmir, 1982) bracht haar jeugd door in Turkije, tot en met de middelbare school. Vervolgens ging ze politicologie studeren in Edinburgh (Schotland) en aan de Amerikaanse Yale- universiteit. Sinds 2003 woont ze in de Verenigde Staten.

In 2011 werd ze assistent-hoogleraar politieke wetenschappen aan de Columbia-universiteit in New York, waar ze sinds 2016 de James P. Shenton- leerstoel bekleedt. Haar publicaties spitsen zich toe op onder meer grondwet-theorie, Europees recht, internationaal economisch bestuur en mensenrechten.

Deel dit artikel

Ik ben een groot fan van Timmermans: hij deelt heel direct zijn zorgen over Polen en Hongarije

Turkuler Isiksel

Het probleem van de Europese integratie is dat de ver­snel­lings­bak daarvan geen achteruit kent. De Unie kan alleen maar vooruit

Turkuler Isiksel

Ik denk dat het Hof is opgezadeld met een politieke rol waarvoor het niet goed is uitgerust

Turkuler Isiksel

Hoe dan ook heeft Europa de kracht van de Turkse toewijding aan de seculiere traditie niet op waarde geschat

Turkuler Isiksel