Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Erdogan is de grootste hindernis op weg naar een stabiel Turkije'

Home

Marijn Kruk

Ahmet Insel: 'Inmiddels is Erdogan de grootste hindernis op de weg naar een stabiel Turkije.' © Bram Petraeus
Interview

Turkije gaat zondag naar de stembus. Als de AK-partij dan weer een meerderheid behaalt, staat president Erdogan niets meer in de weg in zijn streven naar alleenheerschappij, waarschuwt politicoloog Ahmet Insel.

De autoritaire neigingen van de Turkse president Tayyip Erdogan worden in Europa met stijgende argwaan bekeken, zeker nu Turkije zo'n belangrijke draaischijf tussen Europa, Azië en het Midden-Oosten is geworden. Hadden de Europese leiders de handen al niet vol aan Poetin?

Volgens politicoloog Ahmet Insel valt het autoritarisme waarvan Erdogan blijk geeft de president persoonlijk aan te rekenen. Maar er is volgens deze gezaghebbende wetenschapper ook een dieper liggende oorzaak voor de ontsporingen van de laatste jaren. "Ze ligt besloten in het wezen van de Turkse republiek", zegt Insel in een koffiehuis in het Europese deel van Istanbul. "Dat werd gefundeerd op angst voor de ander, kent een obsessie voor eenheid en dat voedt het verlangen naar een sterke leider. In dat opzicht loopt er een rechte lijn van Atatürk naar Erdogan".

Insel (60) beweegt zich al een half leven tussen Istanbul en Parijs. Hij was decaan van de economische faculteit van de universiteit van Galatasaray en vicepresident van de Sorbonne Universiteit. Hij is tevens columnist van de krant Cumhuriyet en was gedurende twintig jaar uitgever van Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk. Recent publiceerde hij 'La Nouvelle Turquie d'Erdogan' (Het nieuwe Turkije van Erdogan, vooralsnog alleen in het Frans verkrijgbaar), een vlot geschreven en indringende schets van de jaren Erdogan.

Over de in 2007 opgeschorte onderhandelingen over toetreding tot de Europese Unie schrijft hij dat we achteraf kunnen vaststellen dat het primaire doel van Erdogan niet het lidmaatschap van de EU was, maar het uitschakelen van politieke tegenstanders in eigen land en het vestigen van zijn eigen macht.

Sindsdien dreven Europa en Turkije steeds verder uiteen. Insel denkt niet dat Erdogan via de huidige vluchtelingencrisis de EU tot heropening van de toetredingshandelingen kan dwingen. "Wanneer Merkel langskomt om over het vluchtelingenprobleem te praten, zoals onlangs gebeurde, beseft Erdogan onvoldoende dat zij Turkije als een land ziet waarmee ze afspraken moet zien te maken", zegt hij. "Niet als een toekomstig lid van de EU."

In hoeverre kwalificeert Turkije zich als een democratie ?
"Verkiezingen in Turkije gelden als eerlijk, de opkomst is hoog, kiezers zien scherp toe op transparantie bij het verzamelen en tellen van de stemmen. Democratische legitimiteit telt. Turkije heeft staatsgrepen gekend, maar geen junta's. De militairen gaven de macht zo snel mogelijk weer terug aan politici omdat ze wisten dat het volk anders in opstand zou komen. Maar de uitslag wordt beschouwd als een mandaat om te doen wat de machthebbers goeddunkt. Dat betekent in de praktijk dat de vrije pers wordt gewantrouwd, de oppositie als verraders wordt afgeschilderd enzovoorts."

Maar democratie beperkt zich niet tot verkiezingen, bestaat er nog zoiets als een tegenmacht?
"De AK-partij heeft systematisch alle tegenwerking onschadelijk gemaakt, of die nu kwam vanuit het leger, de bureaucratie of de rechtspraak. Vervolgens zijn op sleutelposities eigen mensen neergezet. Turkije had een autoritaire cultuur en heeft die behouden. De instituties zijn niet gedemocratiseerd. De laatst overgebleven tegenmacht vormen nu de mensen die niet op de AK-partij stemmen. Vergeet niet: bij de vorige verkiezingen bedroeg dat percentage bijna zestig procent. Als dat scenario zich zondag herhaalt zal het parlement de belangrijkste tegenmacht zijn en dat is goed, want het betekent dat de wetgevende macht de uitvoerende macht zal controleren."

Lees verder na de advertentie
Turkije heeft staatsgrepen gekend, maar geen junta's. De militairen gaven de macht zo snel mogelijk weer terug aan politici

De Turkse president Tayyip Erdogan (rechts). © epa

Alles hangt dus op het niet behalen van een meerderheid door de AK-partij zondag?
"Inderdaad, wanneer ze haar meerderheid in het parlement behoudt, is er geen tegenmacht meer in Turkije."

Ondanks de enorme macht die Erdogan de afgelopen jaren naar zich toegetrokken heeft, blijft hij verongelijkt en wijst links en rechts vijanden aan.
"In Turkije voelt iederéén zich bedreigd, wat dat betreft is Erdogan bepaald geen uitzondering. Er circuleren altijd allerlei complottheorieën die iedereen steeds ogenblikkelijk gelooft. Opmerkelijk is dat de vijand zich niet zozeer over de grens ophoudt, maar in het eigen land. Onderzoek van het PEW Research Center toont aan dat het vertrouwen tussen Turken onderling notoir laag is. De soennitische moslims zien de alevieten als een gevaar en vice versa. Idem voor Turken en de Koerden. In de ogen van de niet-moslims en de seculieren zijn de moslims een gevaar. Maar omgedraaid geldt dat ook en nu zien zelfs de militairen zich als slachtoffers van een complot."

Waar komt die angst vandaan ?
"Die gaat terug op de stichting van de Turkse republiek in 1923. Die vond plaats tegen de achtergrond van het trauma van het verlies van het Ottomaanse Rijk. Er is toen een Turkse natie gesmeed uit een enorme diversiteit van etniciteiten, culturen en geloven. De republiek van Atatürk zou een en ondeelbaar zijn. Dat ging verder dan de Derde Republiek in Frankrijk en die was al heel autoritair, ideologisch en gecentraliseerd. Ze bevatte een ethische component van Turk-zijn, gemodelleerd naar het 'etno-nationalisme' uit de Balkan, heel virulent dus. Er werd een taal en een gemeenschappelijk verleden opgelegd en vanzelfsprekend ging dat gepaard met veel frustratie en verzet, Koerden die ineens voor 'berg-Turken' doorgingen, hun taal niet meer mochten spreken, je kunt je er iets bij indenken."

U schrijft dat hier als vanzelf de behoefte aan een sterke leider voorkomt.
"Ja, want weliswaar was er nu een mythe van homogeniteit geschapen, de werkelijkheid bleef er een van diversiteit en dus van krachten die de ondeelbaarheid van het sociale lichaam betwistten en bedreigden. Dat vraagt om een leider die de meerderheid beschermde tegen de ondermijnende kracht van de minderheden, een beetje als een patriarch die zijn ruziënde kroost indien nodig met harde hand corrigeert. Autoriteit is in Turkije niet opgelegd maar komt tegemoet aan de roep vanuit de samenleving zelf, omdat daar steeds de angst voor de ander is. De grote vraag is niet of Erdogan autoritair is (dat is hij), maar hoe het kan dat de Turkse samenleving er steeds maar niet in slaagt zich van zijn autoritaire cultuur te ontdoen."

In Turkije voelt iederéén zich bedreigd, wat dat betreft is Erdogan bepaald geen uitzondering

Wat hebben Erdogan en zijn partij nog te bieden?
"De AK-partij kwam in 2002 aan de macht met de belofte dat zij Turkije zijn zelfvertrouwen terug zou geven. Dat gebeurde ook. De ingestorte economie werd op poten gezet en er werden ambitieuze doelen gesteld: Turkije zou de tiende economie worden, het bnp zou stijgen tot 25.000 dollar, Turkije zou lid van de EU worden, een regionale grootmacht...

"Tot, zeg 2011 bracht dat een dynamiek in de samenleving die inmiddels is verdampt. De economie stagneert, het Turkse buitenlandbeleid heeft gefaald, wat de plaats van de islam in de samenleving betreft zijn de voornaamste doelstellingen verwezenlijkt. De verkiezingsretoriek van de AK-partij wijst dan ook niet in de richting van een zonnige toekomst, maar is defensief en speelt in op angst: als je niet op ons stemt, loop je het risico alles te verliezen."

De laatste maanden heeft Erdogan iets weg van een desperado.
"Ja, en die hernieuwde strijd tegen de PKK... het is volkomen onduidelijk wat hij daar politiek mee opschiet. De huidige verkiezingscampagne lijkt op een eindstrijd, geen middel wordt geschuwd. Maar het heeft ook iets wanhopigs. Ik kan me niet aan de indruk ontrekken dat Erdogan bezig is zijn laatste patronen te verschieten."

Hoe verklaart u dat zoveel Turken Erdogan blijven steunen ?
"Er is natuurlijk veel propaganda en er zijn zelfs trollen (onruststokers) op internet actief, net als in Rusland. 'AK-trollen' noemen we die. Tegelijk weten de meeste sympathisanten heus wel dat er veel corruptie is, dat veel van wat beloofd is niet wordt waargemaakt enzovoorts. Maar vergeet niet dat er in Turkije al heel lang een Kulturkampf gaande is, een soort burgeroorlog tussen modernisten en traditionalisten.

"De sympathisanten van de AK-partij beschouwen de partij als vertegenwoordiger van het conservatief-islamitische kamp. Bij hen overheerst de vrees dat zodra men even niet oplet, het seculiere kamp zijn kans zal grijpen. Ze zien geen alternatief voor Erdogan en zijn ze bereid hem veel te vergeven. Anders wint de vijand."

Wat voorziet u ?
"Indien de AK-partij zondag haar meerderheid verliest en een coalitieregering aangaat kan dat op termijn de angel uit het conflict halen. En mocht ze ooit in de oppositie belanden, dan is de democratie in Turkije gewaarborgd. Voor dit moment lijkt het erop dat de AK-partij vanaf nu tot coalities is veroordeeld, hetzij met centrum-links, hetzij met extreem-rechts. Daarmee dreigt tevens een splitsing van de AK-partij in een partij die met Erdogan meegaat en een conservatief-liberaal deel, hetgeen het politieke speelveld zou verbreden. Zolang de AK-partij zich nadrukkelijk met Erdogan afficheert zal het lastig blijven coalitiepartners te vinden, want binnen de oppositie bestaat een enorme weerzin tegen Erdogan. Lange tijd was hij de stabiliserende factor in de Turkse politiek en economie. Inmiddels is hij de grootste hindernis op de weg naar een stabiel Turkije."

Indien de AK-partij zondag haar meerderheid verliest en een co­a­li­tie­re­ge­ring aangaat kan dat op termijn de angel uit het conflict halen

Deel dit artikel

Turkije heeft staatsgrepen gekend, maar geen junta's. De militairen gaven de macht zo snel mogelijk weer terug aan politici

In Turkije voelt iederéén zich bedreigd, wat dat betreft is Erdogan bepaald geen uitzondering

Indien de AK-partij zondag haar meerderheid verliest en een co­a­li­tie­re­ge­ring aangaat kan dat op termijn de angel uit het conflict halen