Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'De witte muren worden weer opgetrokken'

Home

Wilfred van de Poll

Antoin Deul: "Slavernij is niet iets wat alleen de Surinaamse gemeenschap betreft, het gaat ons allemaal aan." © Jean-Pierre Jans
Interview

Nederland heeft het slavernijverleden nog altijd niet afgeschud, zegt Antoin Deul, voorzitter van Ninsee, het kenniscentrum dat de jaarlijkse slavernijherdenking organiseert. 'Waar blijven de excuses van de regering?'

Antoin Deul (52) windt er geen doekjes om. "Dat hele slavernijverleden, het interesseert de Nederlanders eigenlijk geen bal." En ja, als voorzitter van het Ninsee, dat de jaarlijkse slavernijherdenking organiseert, is dat best lastig.

Deuls stem weergalmt in de statige hal van De Bazel, een iconisch gebouw vol marmer aan de Amsterdamse Vijzelstraat. Al maanden is hij bezig de slavernijherdenking voor te bereiden. Morgen is het zover. Betaald krijgt Deul, sinds februari aan het roer van het Ninsee, er niet voor. Het Ninsee houdt met moeite het hoofd boven water, nadat het Rijk in 2012 de subsidie stopte.

Het ging van vijf betaalde krachten naar één, en moest zijn pand verlaten. Amsterdam schoot te hulp en gaf het Ninsee een kantoor in De Bazel. In het gebouw, dat iets wegheeft van een reusachtige kluis, zetelde ooit de koloniale Nederlandsche Handel-Maatschappij, door Multatuli aangeklaagd in zijn Max Havelaar. "Een toepasselijke plek", zegt Deul met een ironisch lachje.

Lees verder na de advertentie
Dat hele sla­ver­nij­ver­le­den, het interesseert de Nederlanders eigenlijk geen bal

Antoin Deul

Dat het Rijk het Ninsee niet meer ondersteunt, vindt Deul onvoorstelbaar. "Stel dat ze de stekker uit het Comité 4 en 5 mei zouden trekken. Dan breekt er een revolutie uit. Maar als het om het slavernijverleden gaat, haalt iedereen zijn schouders op. Dat geeft wel aan wat er mis is in dit land. De koloniale geschiedenis wordt behandeld als een soort voetnoot bij de vaderlandse geschiedenis. De VOC-mentaliteit, dat is niet iets om trots op te zijn, dat is iets om je diep voor te schamen. Dat mag nu eindelijk wel eens door gaan dringen."

Deuls ideaal: een slavernijherdenking die even belangrijk is als 4 en 5 mei.

Waarom interesseert het Nederlanders zo weinig, denkt u?
"De Tweede Wereldoorlog staat dichterbij ons in de tijd, dus het logisch dat die meer leeft. Belangrijker: Nederland was toen slachtoffer. Bij de slavernij was Nederland dader, dat is gewoon extreem pijnlijk. Verder vond de Duitse bezetting plaats op Nederlandse bodem, terwijl de plantages ver weg in Suriname stonden. Nederlanders zagen niet de dagelijkse, massale mensenrechtenschendingen, maar genoten wel van goedkope suiker en koffie."

De VOC-men­ta­li­teit, dat is iets om je diep voor te schamen. Dat mag nu eindelijk wel eens door gaan dringen

Op een dieper niveau wil het met de slavernijherdenking niet vlotten omdat Nederland volgens Deul het koloniale denken nog steeds niet van zich heeft afgeschud. "Neem etnisch profileren. Dat gaat om veel meer dan de vraag of agenten hun werk goed doen. Er zit een manier van kijken achter die 400 jaar lang de tijd had om ingesleten te raken. Die blik maakt dat je automatisch een zwart iemand als verdachte ziet.

Er zit een heel cultureel archief achter, dat van generatie op generatie wordt overgedragen. Tijdens de opvoeding en in het onderwijs, in het culturele leven. In de top - ministers, directeuren - zie je nauwelijks zwarte mensen. Zo blijven stereotiepen in stand."

Wat moet er gebeuren om deze cultuur te veranderen?
"De witten zijn aan zet. Racisme is hún probleem. De gevestigde orde moet privileges opgeven en anderen een plek aan tafel gunnen. Dat is heel moeilijk, je moet er hard aan werken. In Nederland is er nooit een echte strategie van diversiteit geweest. Diversiteit is meestal een cosmetische ingreep zodat organisaties zich op de borst kunnen kloppen, zonder dat ze daadwerkelijk macht afstaan.

Tekst loopt door onder foto.

De witten zijn aan zet. Racisme is hún probleem

De slavernijherdenking in 2013 in het Amsterdamse Oosterpark. Het was toen 150 jaar geleden dat de slavernij werd afgeschaft. © Werry Crone

Alles begint met erkenning van het verleden. Er moeten meer verhalen worden verteld over de slavernij. Over hoe het voor tot slaaf gemaakten was op de plantages. Over hun leiders, hun helden. Natuurlijk is er een historisch probleem: er zijn nauwelijks dagboeken of schriftelijke verslagen uit die tijd.

Maar ook in de verbeelding van de kunst is er op dit vlak een lacune. De film '12 years a slave' is een uitzondering. De enige Nederlandse serie over de slavernij van de afgelopen tijd, 'Hoe duur was de suiker', had Hollandse plantage-eigenaren als hoofdpersonen. Alsof je een serie zou maken over Westerbork vanuit het perspectief van Duitse kampbewakers. Bizar."

Zijn strijd is op twee fronten tegelijk, zegt Deul. Want ook Surinaamse mensen weten weinig van het slavernijverleden. "Er wordt weinig over gepraat. Te weinig doorgegeven aan de volgende generaties. Ik herinner me wel dat 1 juli bij ons altijd een speciale dag was. We aten zoete aardappelen, bakkeljauw en bakabana. Aan tafel kwamen de verhalen, maar dat ging in het Surinaams, veel verstond ik niet, ik ben alles vergeten. Ik had het moeten opschrijven. Ik herinner me alleen de sfeer. Niet verdrietig, maar wel intens. Plechtig."

Ook Surinaamse mensen weten weinig van het sla­ver­nij­ver­le­den

Naast zijn werk voor het Ninsee is Deul fractievoorzitter van Water Natuurlijk in het Hoogheemraadschap Schieland en de Krimpenerwaard. Grijnzend: "Een waterschap, Hollandser krijg je het niet. Soms besef ik opeens dat ik als afstammeling van slaven bepaal hoe de dijken er in Nederland uitzien. Ja, dat is mooi. Maar ik ga niet dankbaar zitten zijn. Dit zou anno 2016 volstrekt normaal moeten zijn. Het punt is dat het dat niet is - ik ben de enige zwarte in een waterschap die ik ken."

Deul ziet het ook niet verbeteren. "We zitten in de achteruitversnelling. De witte muren worden weer opgetrokken. We bewegen niet naar een inclusievere samenleving, maar er steeds verder vandaan. Zo is de hele ambtelijke top van Amsterdam wit. Ook de binnenstad trekt wit weg. Dat was tien, twintig jaar geleden nog niet zo."

Antoin Deuls © Jean-Pierre Jans

In 1999 trok Deul voor werk naar Chicago. In 2010 kwam hij terug - en trof een ander Nederland aan. "Mijn drie boys werden in Amerika geboren. Ik schepte altijd op over hoe liberaal Nederland was. Maar toen we terugkwamen vonden mijn kinderen het helemaal niet leuk. Ze werden op het schoolplein uitgescholden voor neger. Ze werden continu aangesproken op hun identiteit, ze waren opeens allochtoon.

Ze kwamen met verhalen thuis van leraren die racistische 'grapjes' over zwarte mensen maken. In Chicago hadden ze die ervaring niet. Ik zeg niet dat in Amerika alles beter is. Het land heeft een enorm probleem met geweld tegen zwarten. In Nederland is dat geweld er niet. Het racisme is subtieler, maar ook venijniger. In Amerika kun je het racisme benoemen. Hier niet. De ander kan altijd zeggen: 'ik heb het niet zo bedoeld'.

Ik beschouw het als mijn roeping om dat te veranderen. Gelukkig ben ik niet alleen. Steeds meer zwarte mensen eisen hun plek op, ze wachten niet meer af tot hen die gegund wordt. Dat vind ik prachtig. Er is een beweging gaande om universiteiten en musea te dekoloniseren, dat stemt me hoopvol."

In Nederland is het racisme subtieler, maar ook venijniger

Bent u niet bang dat het land door de felheid van anti-racismeactivisten polariseert?
"Ik zie absoluut polarisatie in Nederland, maar die is volgens mij te danken aan rechtse politici, vooral de PVV. Het probleem ligt niet bij de antiracisten. Wat is er verkeerd aan opkomen voor je identiteit? Waarom zou dat weerstand moeten oproepen? Kijk naar Quincy Gario, hoe waardig hij zich manifesteert. Die man is echt fantastisch, hij legt goed uit wat zijn argumenten zijn, hij blijft rustig. Zo iemand moet je koesteren.

Maar hij wordt gedemoniseerd. Dát is wat er misgaat. Dat er door zijn protest tegen Zwarte Piet verdeeldheid is ontstaan tussen witten onderling vind ik niet per se slecht. Verdeeldheid is inherent aan verandering. Dit proces kost tijd, we moeten er samen doorheen. Daar hebben we leiders voor nodig die diversiteit als kracht zien. Die echt inclusief denken."

Wat is er verkeerd aan opkomen voor je identiteit? Waarom zou dat weerstand moeten oproepen?

Die hebben we niet?
"Te weinig. Neem het Zwarte Pietendebat. Er is geen politicus in Den Haag die er zijn vingers aan wil branden, ze kaatsen de bal terug naar de maatschappij. Rutte zei letterlijk dat het niet aan politici is om hierin wat te betekenen. Dan heb je niet begrepen hoe essentieel symboliek is. Signalen van bovenaf doen ertoe. Op dat vlak heeft de politiek het volledig laten afweten. De eerste reactie is steevast defensief en ontkennend. Nu we het er toch over hebben: waar blijven vanuit de regering de excuses voor de slavernij?"

Asscher heeft in 2013 namens de regering 'spijt en diep berouw' betuigd.
"Zeker, maar dat is iets anders. Spijt betuigen is vrijblijvend, terwijl aan excuses juridische en wellicht zelfs financiële gevolgen zijn verbonden. De Raad van Kerken heeft in 2013 excuses gemaakt voor de rol van kerken in de slavernij. Ik ga met hen in gesprek over concrete vormen van 'reparations'."

Herstelbetalingen dus? Die wilt u ook van Den Haag?
"Ja. Excuses zijn maar de eerste stap. Wat heeft de zwarte bevolking gekregen? We werden gewoon de straat op geschopt. Daarom ben ik ook zo trots op mijn zwarte cultuur. De zwarte gemeenschap had helemaal niks, 153 jaar geleden. We hebben zelf, echt zelf, een hele vibrant en sterke cultuur geschapen. Het is ongelooflijk wat wij hebben neergezet. Tegen de stroom in, want de slavernij was dan wel afgeschaft, maar het koloniale systeem denderde gewoon door."

Kun je de nazaten van slavenhandelaars nu nog verantwoordelijk houden voor de slavernij? En wie zijn 153 jaar later precies de slachtoffers?
"Het is lang geleden, dat klopt. Tegelijk moet je hier niet een al te academische kwestie van maken. Verantwoordelijkheid over de tijd heen is misschien een lastig begrip, maar het verleden werkt onmiskenbaar door in het heden.

"Nederland zou niet hetzelfde land zijn zonder slavernij; Amsterdam is er groot door geworden. Die grachtenpanden waar de toeristen zich aan vergapen: gebouwd met slavengeld. Daarvan profiteren de nazaten van de slavenhandelaars nog steeds. Het is te makkelijk om te doen alsof dat verleden jou niet aangaat."

Wat heeft de zwarte bevolking gekregen? We werden gewoon de straat op geschopt

Hoe moeten die 'reparations' eruitzien?
"Ik hoef niet per se geld. 'Reparations' kunnen vele vormen krijgen. Erkenning, daar gaat het om. Dat er nooit excuses zijn gekomen is een open wond in de zwarte gemeenschap. Ik wil dat een actief en ambitieus beleid van herdenken. Open een nationaal museum over de slavernij, in combinatie met exposities over contemporaine zwarte kunst. Dat zou een mooie herstelbetaling zijn. Maak 1 juli een vrije dag voor iedere Nederlander, net als Bevrijdingsdag, en zorg dat op scholen rond 1 juli aandacht voor de slavernij is. Zet het monument voor de slavernij op een prominente plek, even zichtbaar als het monument op de Dam.

"Slavernij is niet iets wat alleen de Surinaamse gemeenschap betreft, het gaat ons allemaal aan. Dus moet ook de herdenking ervan een echt nationale aangelegenheid zijn. Bij het woord 'keti koti' kijkt de doorsnee Nederlander je met glazige ogen aan. Dat moet veranderen."


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel

Dat hele sla­ver­nij­ver­le­den, het interesseert de Nederlanders eigenlijk geen bal

Antoin Deul

De VOC-men­ta­li­teit, dat is iets om je diep voor te schamen. Dat mag nu eindelijk wel eens door gaan dringen

De witten zijn aan zet. Racisme is hún probleem

Ook Surinaamse mensen weten weinig van het sla­ver­nij­ver­le­den

In Nederland is het racisme subtieler, maar ook venijniger

Wat is er verkeerd aan opkomen voor je identiteit? Waarom zou dat weerstand moeten oproepen?

Wat heeft de zwarte bevolking gekregen? We werden gewoon de straat op geschopt