Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'De staat mag mij niet voor mijn bestwil beschermen'

Home

Marco Visscher

Volgens Christopher Snowdon is regulering door de overheid 'betuttelend'. © thinkstock
Interview

De overheid bemoeit zich met wat we eten, drinken en roken. Sigarettenpakjes tonen vanaf volgende week extra vermaningen. Historicus Christopher Snowdon trekt ten strijde tegen de 'betutteling'.

Finland is Europa's slechtste land om onbekommerd te eten, drinken en roken. De staat bestiert de alcoholverkoop, bars kennen geen happy hours, je kunt vrijwel nergens meer ongestraft roken en je betaalt er een extra belasting voor chocola of een ijsje. Finland voert dan ook de Nanny State Index aan, een in maart gelanceerde ranglijst waarin is gekeken naar regulering die opvoedend mag heten.

Of betuttelend, zoals Christopher Snowdon, de samensteller van de ranglijst, het zou noemen. Een nanny is een juf die weet wat wel en niet goed is voor haar kleuters. Snowdon (39), verbonden aan het Institute of Economic Affairs in Londen, wantrouwt de goede bedoelingen achter de steeds strengere regels rondom verkoop, gebruik en advertenties van bepaalde consumptiegoederen - en hij voert aan dat ze niet de gewenste effecten hebben.

Nederland bungelt ergens in de onderste regionen van het lijstje van bemoeistaten. Ook hier zijn pleitbezorgers van accijns op ongezond voedsel. Zo bepleitte deze week de Amsterdamse VVD-wethouder Eric van der Burg een taks op dikmakende waren, maar vooralsnog koop je hier goedkoop suiker of vet, en een kroeg mag nog altijd een aparte rookruimte hebben, iets wat binnen de Europese context anno 2016 uitzonderlijk liberaal is.

Lees verder na de advertentie
Nederland bungelt ergens in de onderste regionen van het lijstje van bemoeistaten

Waar wordt regulering overregulering?
"Alle regulering die is bedoeld om volwassen mensen af te schrikken om iets te doen waar ze zelf plezier aan denken te beleven en waarmee ze alleen zichzelf zouden kunnen schaden, hebben wij geschaard onder de nanny state. Etikettering telt niet mee, ténzij de informatie de vorm aanneemt van expliciete waarschuwingen die bedoeld zijn om te intimideren. Belastingen tellen niet mee, ténzij ze méér zijn dan alleen btw, zoals het geval is bij alcohol en tabak en binnenkort ook op zoete frisdrankjes in Groot-Brittannië."

In hoeverre speelt in uw vertoog een rol dat uw Institute of Economic Affairs geen inzage geeft in donaties, maar wel is gebleken dat de tabaksindustrie tot de financiers behoort?
"Iedereen mag ons werk financieel steunen. Ik denk dat tabaksfabrikanten een sterke drijfveer hebben om een organisatie als de onze te steunen, omdat wij individuele keuzevrijheid en een vrije markt verdedigen. Donateurs hebben geen enkele input in onze onderzoeken. De Nanny State Index is een tabel die bestaande wetten documenteert, de resultaten zijn op geen enkele manier beïnvloed door donateurs."

Tabak, alcohol en suiker treffen niet alleen de individuele consument, maar leiden tot ziektes die de samenleving als geheel geld kosten.
"Ik ontken niet dat er evidente maatschappelijke kosten zijn aan een ongezonde levensstijl. Maar we vergeten vaak dat er óók kosten zijn aan een langer leven. Als je gaat rekenen, zie je over het algemeen dat het de samenleving meer kost wanneer mensen langer leven. Ik besef dat veel mensen denken dat het andersom is, maar cijfers uit de gezondheidseconomie zijn daar toch echt vrij duidelijk over."

Wat dacht u van de schade van het meeroken?
"Ik ben tamelijk sceptisch over het bewijs van die schade. Maar zelfs als dat bewijs onomstotelijk vast zou staan, zijn er nog altijd situaties waarin mensen potentiële gezondheidsschade accepteren. Neem niet-rokers die het geen bezwaar vinden om naar een kroeg te gaan waar anderen roken. In de index hebben we een onderscheid gemaakt tussen publieke instellingen en privéterrein.

Een rookverbod in een gemeentehuis of bibliotheek telt niet mee in onze index, maar in een kroeg of concertzaal wél, want zulke verboden worden opgelegd aan anderen met het excuus dat het personeel of de klanten moeten worden beschermd. Dat is duidelijk bedoeld om het rokers net weer iets moeilijker te maken om nog ergens te roken."

Er zijn óók kosten aan een langer leven

Christopher Snowdon © TR Beeld

Onlangs kondigde de Britse regering een belasting aan om frisdrankproducenten te stimuleren alternatieven op de markt te brengen. U bent daar vast tegen?
"Inderdaad. Principieel ben ik tegen een belasting die de lagere klasse harder treft dan de hogere, zoals hier het geval is, net als bij alcohol en vooral bij tabak. Zelfs de voorstanders van de belasting zijn het erover eens dat deze maatregel nauwelijks gevolgen zal hebben voor de verkoopcijfers. Logisch, want al tientallen jaren zijn er light-versies van frisdrank op de markt. Iedereen die een drankje wil met minder of geen suiker, zoals Diet Coke of Pepsi Max, kan ze zonder enige moeite vinden."

Misschien is deze kleine heffing een onschuldige, extra stimulans.
"Het is niet onschuldig. Want eigenlijk zegt de overheid: het is niet úw schuld dat u al die gesuikerde drankjes koopt, het is de schuld van de industrie, dus namens u gaan wíj van de overheid achter de pestkoppen aan die u zo naar behandelen. Tja, op die manier wordt iedere persoonlijke verantwoordelijkheid weggenomen. Dit is hoe je kinderen behandelt, niet volwassen mensen."

Dit is hoe je kinderen behandelt, niet volwassen mensen

Noemt u eens een uitwas van de bevoogdende samenleving.
"Er zijn Britse scholen die leerlingen wegsturen omdat ze geen gezonde lunch meenemen. Soms wordt hun broodtrommel geïnspecteerd, zoals Jamie Oliver dat deed in een tv-programma: hij opende aan de schoolpoort de tassen van de kinderen en gooide alle ongezonde versnaperingen in de afvalbak."

Maar dat is geen staatsbevoogding: er is geen wet die koekjes en snoepjes op school verbiedt.
"Het is een grijs gebied. In Engeland zijn kinderen naar huis gestuurd vanwege de inhoud van hun broodtrommel. Dan wordt duidelijk misbruik gemaakt van autoriteit."

Maar regels rondom alcohol, tabak en ongezond eten moeten ook schadelijk gedrag bij kinderen te ontmoedigen. Toch niet zo verwonderlijk, dat er iets paternalistisch zit in de wetgeving?
"Ach, de suggestie dat de campagnevoerders de kinderen 'beschermen' is doorgaans niet oprecht. Kinderen zijn toch de verantwoordelijkheid van hun ouders?"

Tekst loopt door onder foto.

Jamie Oliver deed dat in een tv-programma: hij opende aan de schoolpoort de tassen van de kinderen en gooide alle ongezonde versnaperingen in de afvalbak

© thinkstock

Maar kinderen worden indirect beschermd als ze minder mensen zien roken.
"Het is een absurd idee dat volwassenen wettelijk toegestane producten niet mogen consumeren, omdat kinderen die het nog niet mogen kopen hen zouden kunnen imiteren. Het is een teken van zeer weinig creativiteit aan de zijde van de campagnevoerders. Wanneer je volwassenen behandelt als kinderen betekent dat de infantilisering van de mensheid."

Hoe verklaart u de behoefte om onze levenswijze te reguleren?
"Dat komt voort uit oprechte, ouderlijke bezorgdheid. Dat vormt de rechtvaardiging voor de bevoogding. Zelf geloof ik er niet in dat de staat anderen moet beschermen voor hun eigen bestwil. Ik geloof in het schadebeginsel van John Stuart Mill (persoonlijke vrijheid mag slechts worden beperkt om te verhinderen dat anderen worden geschaad, red.), maar ik weet dat er veel verstandige mensen zijn die zinnige kritiek hebben geleverd op dat principe."

Aan welke zinnige kritiek denkt u dan?
"Stel, iets is slecht voor mensen, ze zetten er hun toekomst mee op het spel, en ze zullen zichzelf kwalijk nemen dat ze voor de verleiding zijn gezwicht. Denk aan excessief drinken of roken: een betrouwbare methode om ziek te worden, spijt te krijgen en jonger te sterven dan nodig is. Nou, dan kun je heel goed aanvoeren dat de samenleving er verstandig aan doet om mensen te verhinderen dit te doen."

Waarom hangt u die argumentatie dan niet aan?
"Het probleem is: het is makkelijk praten. Het is makkelijk om te zeggen wat je anders zou hebben gedaan, of wat je graag wil doen. Paternalisten nemen woorden te letterlijk: als iemand iets zégt, zal hij het wel menen. Economen nemen daarentegen onze daden te letterlijk: als iemand telkens een bepaald koopgedrag vertoont, zal dat wel een gevolg zijn van rationele keuzes, inclusief een vol besef over potentiële risico's. Het probleem is dat zij beiden niet zien dat mensen weliswaar theoretisch kennis kunnen hebben van een risico, maar dat ze er verder niet zoveel over nadenken."

Het is makkelijk om te zeggen wat je anders zou hebben gedaan, of wat je graag wil doen

Dat is dan toch een argument vóór regulering door beleidsmakers die daar wél goed over nadenken?
"Nee, want hoe kunnen beleidsmakers nu hierover een beslissing nemen die rechtdoet aan de verschillen in onze afwegingen, voorkeuren en keuzes? Ik geloof niet dat de overheid in staat is om betere individuele keuzes te maken voor ons dan wijzelf, ook al zijn onze keuzes niet perfect."

Al dat gepraat over roken heeft Christopher Snowdon kennelijk doen verlangen naar een paar trekjes, want hij heeft een e-sigaret opgestoken. Al zeker drie jaar helpt dit apparaatje, waarin een vloeistof elektrisch wordt verdampt, hem om van de tabak af te blijven, nadat hij twintig jaar lang een 'zware roker' was. Snowdon prijst zich gelukkig dat de Britse autoriteiten het elektronisch roken tolereren.

In veel andere lidstaten van de Europese Unie is dat niet het geval, en de regels worden deze week (20 mei) 'uniformer' - lees: strenger. Zo worden advertenties voor e-sigaretten aan banden gelegd. Met de nieuwe regels komt tegelijk een einde aan allerlei obscure wetten die duidelijk geschreven waren in de tijd dat er nog geen elektronische sigaret was.

Moeten we niet voorzichtig zijn met die e-sigaret? Daar zit geen 'teer' in, maar de lange- termijneffecten van de ingrediënten - smaakstoffen, soms nicotine - zijn nog niet bekend.
"We weten in elk geval zeker dat de e-sigaret een alternatief is voor het gevaarlijkste consumptiegoedje dat er bestaat en waarvan we wél de langetermijneffecten kennen; die zijn niet zo best. Als je het gebruik van e-sigaretten ontmoedigt, is dat geen voorzichtigheid, maar roekeloosheid. Vooralsnog zijn de zorgen over e-sigaretten overtrokken: ze worden nauwelijks gebruikt door niet-rokers en jongeren gebruiken ze niet als opstapje naar tabaksproducten. Waarom zou je ook, want roken is duur en schadelijk."

Al dat gepraat over roken heeft Christopher Snowdon kennelijk doen verlangen naar een paar trekjes, want hij heeft een e-sigaret opgestoken

© thinkstock

Hoe denkt u een einde te maken aan de toenemende neiging om onze levensstijl te reguleren?
"Ik denk wel eens: hoe meer de regels mensen raken, hoe minder populair deze maatregelen worden. De strijd tegen roken was en is heel populair. In de meeste landen van de EU rookt zo'n 20 tot 30 procent van de bevolking. Het gaat om een minderheid, vooral in de groep met lage inkomens die zich minder mengen in de politiek en de democratie.

De meeste rokers voelen zich bovendien ongemakkelijk bij het feit dat ze roken ondanks al die jarenlange campagnes. Om al die redenen kun je rokers wat meer bestoken en lastigvallen met regels. Een verhoging van de belasting op rookartikelen wordt doorgaans met goedkeuring ontvangen, want zo'n belasting subsidieert de niet-rokende meerderheid.

"Bij de strijd tegen suiker is dat anders. Die campagne is weliswaar sterk geïnspireerd door de strijd tegen roken, maar er is een groot verschil: vrijwel iedereen gebruikt suiker en veruit de meeste mensen drinken wel eens cola of een ander frisdrankje."

Toch blijkt er uit de Britse opinieonderzoeken aardig wat steun te zijn - soms 50 tot 75 procent - voor de nieuwe belasting.
(Zucht.) "Ja, ik weet het. Verbijsterend. Het stemt me niet optimistisch. Al die jaren vol hysterische verhalen over hoe vreselijk suiker is, hebben zonder meer effect gehad. Misschien zien ze de belasting als een passende prijs die ze moeten betalen om braaf te zijn."

Vrijwel iedereen gebruikt suiker en veruit de meeste mensen drinken wel eens cola of een ander frisdrankje

Misschien wíllen mensen wel dat de staat hun vertelt wat ze wel en niet moeten doen?
"Ja, daar lijkt het op. En erger nog: nog meer mensen willen dat de staat ánderen vertelt wat ze wel en niet moeten doen."

U praat afkeurend over de bevoogdende maatschappij. Anderen zien dat anders. Bent u niet bang dat door uw betuttelingsindex een strijd tussen landen ontbrandt om volgend jaar bovenaan te staan?
"Haha, dat zou kunnen. Maar ik denk het niet. Want we hebben in ons onderzoek ook gekeken of er enig verband bestaat tussen het niveau van bevoogding en de levensverwachting: die is er niet. Sterker, landen met zware regulering van alcohol hebben geen lagere alcoholconsumptie en landen met zware regulering van tabak hebben geen lager percentage rokers. Betutteling is dus niet eens effectief."

Waarom is de bevoogdende samenleving slecht voor brave burgers die niet roken, gematigd drinken en gezond eten?
"Omdat het burgers afschildert als hulpbehoevende wezens die zich geen raad weten met hun keuzevrijheid. Het suggereert dat de wijze, strakke hand van Vadertje Staat nodig is voor ons eigen bestwil. Dat is een hellend vlak, op weg naar een beklemmende, onvrije samenleving."

Deel dit artikel

Nederland bungelt ergens in de onderste regionen van het lijstje van bemoeistaten

Er zijn óók kosten aan een langer leven

Dit is hoe je kinderen behandelt, niet volwassen mensen

Jamie Oliver deed dat in een tv-programma: hij opende aan de schoolpoort de tassen van de kinderen en gooide alle ongezonde versnaperingen in de afvalbak

Het is makkelijk om te zeggen wat je anders zou hebben gedaan, of wat je graag wil doen

Al dat gepraat over roken heeft Christopher Snowdon kennelijk doen verlangen naar een paar trekjes, want hij heeft een e-sigaret opgestoken

Vrijwel iedereen gebruikt suiker en veruit de meeste mensen drinken wel eens cola of een ander frisdrankje