Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

'Cultuur is een breinproduct'

home

Marc van Dijk

Antonio Damasio

Neurologen hebben de vrije wil doodverklaard. In een serie onderzoekt Trouw de mogelijke gevolgen hiervan. De toonaangevende onderzoeker Antonio Damasio laat zien dat ons bewustzijn in de kern dierlijker is dan we dachten. En toch zal hij de vrije wil nooit ontkennen.

Antonio Damasio begint zijn  laatste boek met een anekdote. De hersenonderzoeker beschrijft hoe hij wakker wordt terwijl  het vliegtuig waar hij in zit aan het  landen is. Hij kijkt met een mix van  vermoeidheid en opwinding om zich  heen en weet vrijwel onmiddellijk  waar hij is, wie hij is en wat hij de rest  van de dag van plan is in zijn thuishaven Los Angeles.

Ogenschijnlijk een weinig opzienbarende ervaring, die wij allemaal na  elke nacht en elk dutje hebben. Maar  niet als je je realiseert wat er in die  paar seconden van wakker worden  als vanzelf gebeurt, legt Damasio uit.  "Ontwaken betekende dat mijn tijdelijk afwezige geest was teruggekeerd, maar met mij daarin besloten, dat het eigendom (de geest) én  de eigenaar (ik) present waren. Ontwaken had me de mogelijkheid gegeven weer tevoorschijn te komen en  mijn mentale domeinen te overzien,  de projectie van een magische film,  weids als de hemel, deels documentaire en deels fictie, ook wel de bewuste menselijke geest genoemd."

In zijn boek 'Het zelf wordt zich bewust' (Self Comes to Mind) reconstrueert Damasio met behulp van de  nieuwste wetenschappelijke inzichten hoe het menselijke bewustzijn is  ontstaan. Als een archeoloog graaft  hij in de hersenen, om te achterhalen hoe wij als soort zijn 'ontwaakt'.  Met andere woorden: hoe we in de  loop der millennia zijn veranderd  van wezens met enkel een geest  (mind) die voorstellingen kan maken  (iets wat volgens Damasio ook  insecten kunnen) in mensen met  een bewustzijn, dat wil zeggen: een  geest met een extra vermogen. Dat  extra vermogen is het toevoegen van  een 'zelf', een hersenproces dat ervoor zorgt dat we voorstellingen 'de  onze'  maken. Zonder de subjectieve  notie van 'eigendom' geen bewustzijn.

De belangrijkste stelling die de  neuroloog in dit boek presenteert is  dat het bewustzijn in de kern veel ouder is dan tot nu toe werd aangenomen, omdat het volgens hem zijn  oorsprong vindt in de hersenstam,  en niet in de hersenschors (cortex).  Damasio: "In de hersenstam maken  de hersenen de eerste ordening van  informatie, de primitiefste voorstellingen in onze geest, het begin van  het zelf."
Dat is opmerkelijk, omdat de verfijnde hersenschors, die pas laat in  de evolutie ontstond, meestal wordt  gezien als bron en oorsprong van het  bewustzijn. Als het bewustzijn al in  de oudere en minder verfijnde hersenstam begint, betekent dit dat ook  dieren over meer bewustzijn beschikken dan we zouden denken.

Toch is Damasio de laatste die zal  beweren dat wij in wezen niet veel  verschillen van dieren. Hij is ook niet  iemand die beweert dat het menselijk bewustzijn slechts een onbeduidend bijproduct zou zijn in ons  brein, een autonoom vlaggetje op  een zelfstandig varende tanker waarvan wij ons ten onrechte de kapitein  wanen.
In een Amsterdams hotel legt hij  uit dat hij sowieso weinig op heeft  met dat reductionistische woord  'slechts'. "Alsof er steeds minder van  de mens zou overblijven."

Staat u als neuroloog niet in de traditie van Copernicus, Darwin en Freud -  wetenschappers die de mensheid ontnuchterden, terugbrachten tot minder  dan wat zij zichzelf had toegedicht?
"Nee. Die grote denkers hebben ons  enkel met 'minder' achtergelaten  voor zover onze ideeën waren verbonden met religieuze verklaringen  die door de nieuwe inzichten minder  acceptabel werden. Zoals we ooit  leerden dat we niet het centrum van  het heelal zijn, leren we nu dat we  niet de controle hebben over alles  wat zich afspeelt in onze geest. En  dat onze geest onmogelijk te scheiden is van ons lichaam, hoe zou dat  ook moeten: zij komt voort uit lichamelijke processen."

Zo klinkt u toch behoorlijk reductionistisch.
"Reductionisten proberen complexe  menselijke waarden en zaken zoals  het menselijk bewustzijn terug te  brengen tot iets eenvoudigs. Dat is  niet waar ik me mee bezig houd. Ik  probeer in mijn boeken hoogstens  extreem complexe zaken terug te  brengen tot iets wat een beetje minder complex lijkt. Maar als je je ooit  hebt verdiept in de opbouw van zelfs  maar een enkele cel, dan zal je niet  gauw beweren dat dit iets simpels is.  Een cel is een compleet universum.  Er zijn eencellige schepsels die een  onvoorstelbaar complexe organisatie kennen. Dat weten we nog nauwelijks, omdat we nu pas microscopen ontwikkelen waarmee we ze  kunnen zien. Ze doen precies wat wij  doen: energie verwerven, opslaan en  gebruiken, zichzelf verdedigen. Leven en sterven."

Maar zou u zichzelf een reductionist  noemen?
"Het hangt ervan af wat er met dat  woord bedoeld wordt. Als dat betekent dat ik zou moeten onderschrijven dat mensen 'slechts' zoemende  neuronen zijn, dan niet. Omdat dit  zoals gezegd suggereert dat neuronen simpel zouden zijn, iets dat op  de een of andere manier in tegenspraak zou zijn met alles wat ons  menselijk maakt, zoals cultuur."

En dat is niet zo?
"Nee. Het brein is de cultuur, de cultuur is het brein. Neuronen met  hoogwaardige organisatieniveaus  hebben niet alleen de geest en het  zelf geconstrueerd, maar ook de cultuur. En cultuur bood weer een  nieuw niveau van organisatie van  mentale concepten, van voorstellingen. Van esthetiek en ethiek tot technologie en wetenschap; prachtige  scheppingen."

 Scheppingen van het brein?
"Hoe verwerf je cultuur? Door met je  hersens dingen in je op te nemen die  buiten je hersens zijn ontstaan. Maar  die dingen die je in je opneemt, zijn  door de eeuwen heen ontwikkeld in  een gesprek tussen mensen met een  bewuste geest. Breinen in gesprek  met breinen. Je kunt cultuur niet  scheiden van de hersenen, omdat er  zonder hersenen, je kunt zelfs  zeggen zonder neuronen, geen  cultuur zou zijn.

"Soms is cultuur het product van  één brein. Denk aan Karl Marx, die  een manier bedacht om het politieke  en economische systeem te analyseren. Of Jezus Christus. Mensen die eigenstandig in staat waren om een  verklaringssysteem te bedenken.  Maar vervolgens hebben ze dialoog  nodig, om uiting te geven aan wat ze  in zichzelf verbeeld hebben. Die verbeelding komt zo in de breinen van  andere mensen. Je kunt de christelijke principes niet volgen als je ze niet  in je hersenen hebt. Ze worden via  oefeningen geïnternaliseerd. Zoals  je viool leert spelen.

"Het is een groot misverstand om  te denken dat cultuur iets is dat 'buiten' ons ligt. Natuurlijk, cultuur  vindt je in boeken, in muziekstukken, in schilderijen. Maar geen enkele van die culturele uitingsvormen  heeft die gestalte kunnen krijgen  zonder eerst in iemands geest te zijn  verschenen. Allemaal breinproducten, die voortkomen uit hersenen en  die vervolgens ook weer invloed uitoefenen op de ontwikkeling van andere breinen."

En daarin schuilt onze vrije wil?
"Inderdaad - 'vrij' tot op zekere  hoogte. Aan de ene kant delen wij  ons bewustzijn met de dieren en is de  basis van ons zelfgevoel niet wezenlijk anders. Aan de andere kant zijn  we in het geheel niet als dieren. Omdat we in staat zijn gebleken om cultuur te construeren en het is precies  die cultuur die ons vrijheid geeft.  Overigens is het dezelfde cultuur, de  sociale verbanden waarin we leven,  die ons in onze keuzemogelijkheden  beperkt. Maar dat wil niet zeggen dat  we geen vrije wil zouden hebben.

"Veel van wat wij 'vrije wil' noemen, komt neer op ons vermogen  om nee te zeggen tegen dat wat ons  biologische zelf wil. Als je genen bijvoorbeeld bepalen dat je seks wilt  met een bepaald persoon, maar in  jouw cultuur is dat niet geoorloofd,  dan kun je ervan afzien. Dat is dan  een bewuste, vrije keuze. Het is idioot om te beweren dat wij geen vrije  wil zouden hebben."

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.