Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

‘Broeklozen’ heetten de gele hesjes tijdens de Franse revolutie

Home

Paul van der Steen

Sansculottes. © rv
DÉJÀ VU

Nog veel meer dan vandaag de dag was standsverschil in het Frankrijk van rond 1789 zichtbaar in het straatbeeld. 

Tegenover de bepoederde en ook in andere opzichten goed gesoigneerde elite stond het ongewassen, matig geklede klootjesvolk. Heren van aanzien droegen een culotte, een kniebroek met daaronder een paar nette kousen. De ‘kleyne luyden’ vertoonden zich sans culotte. In plaats daarvan droegen ze meestal een lange broek met brede pijpen, dikwijls ook voorzien van strepen.

Lees verder na de advertentie

Juist deze groep, bestaande uit onder anderen dagloners, handwerklieden en kleine middenstanders, speelde door het – al dan niet met geweld – uiten van hun onvrede uiteindelijk een cruciale rol tijdens de Franse Revolutie. Ze eisten een einde aan de armoe, de honger en de ongelijkheid. Net als de gele hesjes van 2018 dankten de ontevredenen van toen hun naam aan hun uitdossing: sansculotten.

Op spotprenten werden de sansculotten –voortbordurend op de letterlijke betekenis van het woord– nogal eens echt zonder broek afgebeeld. Op een tekening uit 1793 over het exporteren van de Franse vrijheidsgedachten is te zien hoe sansculotten, met de schaamte maar net bedekt door langvallende hemden en jassen, buitenlanders het brood der vrijheid opdringen. Naast John Bull, het symbool voor Engeland, krijgt een rijke Nederlander, terwijl hij wordt beroofd van zijn geld, een op een bajonet gestoken homp brood in de keel gepropt.

Rode muts

De sansculotten onderscheidden zich met meer dan alleen de lange broek. In veel gevallen droegen ze ook een rode muts. Die was gebaseerd op een hoofddeksel uit de Oudheid. Daar werd de muts gedragen door de inwoners van Frygië, een streek in Klein-Azië (het huidige Turkije). Maar de Franse versie van eind achttiende eeuw verwees vooral naar de Romeinse tijd, toen vrijgelaten slaven en hun nakomelingen de Frygische muts gingen dragen. Voor de sansculotten stond deze daarmee voor vrijheid. Marianne, hét symbool voor Frankrijk, wordt nog steeds meestal afgebeeld met Frygische muts. De smurfen trouwens ook, maar alleen grote smurf heeft een rode.

Een ander herkenningsteken van de sansculotten werd de driekleurige kokarde. Het ronde insigne van Parijs (blauw-rood) werd daarbij gecombineerd met het witte insigne van de Bourbons, het regerende koningshuis. De kleuren komen terug in de Franse vlag, de tricolore, die in die dagen ontstond.

Guillotine

“We hebben allemaal een geel hesje aan”, zei de Nederlandse premier Mark Rutte vorige week vrijdag tijdens de wekelijkse persconferentie. Hij probeerde op die manier enig begrip te tonen voor de onvrede van de demonstranten, een beetje een van hen te worden en daarmee hun verzet te neutraliseren. De Franse koning Lodewijk XVI trachtte op enigszins vergelijkbare wijze de angel uit het verzet te halen door zich op een zeker moment te vertonen met Frygische muts en driekleurige kokarde. Het mocht in zijn geval niet baten. De sansculotten gingen in 1792 mee voorop bij de bestorming van de Tuilerieën. De koning werd gevangengenomen en eindigde enige tijd later onder de guillotine.

De sobere kledingstijl van de sansculotten had zijn invloed op de uitdossingen van de revolutionaire leiders die Frankrijk nu bestuurden. Overdaad schaadde en hoorde overduidelijk bij het Ancien Régime.

In de daaropvolgende jaren verloren de sansculotten echter steeds meer macht. Ze waren in de ogen van de nieuwe elite al te machtig en al te radicaal.

Sober kleden raakte in de tijd van het bestuur door het Directoraat en later onder de alleenheerschappij van Napoleon in onbruik. De oude pracht en praal keerden grotendeels terug. Met de mond werd beleden dat vrijheid, gelijkheid en broederschap de kernwaarden van Frankrijk waren. Verschillen in kleding tussen machtigen en machtelozen maakten echter de betrekkelijkheid daarvan zichtbaar.

In Déjà Vu bekijkt Paul van der Steen wekelijks het nieuws door een historische bril. Eerdere afleveringen leest u op trouw.nl/dejavu.

Lees ook: Is rood, na de gele hesjes, nog wel de kleur van de revolutie?

Rood is de kleur van de revolutie: van het bloed dat door de straten vloeit bij de gewelddadige omverwerping van het staatsgezag. Vanuit dat perspectief zijn de gele veiligheidshesjes als iconische outfit van burgers die in opstand komen tegen hoge brandstofprijzen misschien niet zo handig gekozen. 

Deel dit artikel