Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Zonder angst of bagage trok blonde Jane de jungle in en veranderde ons mensbeeld

Groen

Rosanne Kropman

Jane Goodall in de jungle van Gombe in Tanzania met baby-chimpansee Flint. © National Geographic Creative / H

Jane Goodall spreekt vanavond in een uitverkocht Carré. Ooit schokte ze de wereld met de ontdekking dat chimpansees meer op mensen lijken dan ons lief is, nu zou ze graag zien dat we daar consequenties aan verbinden. "Als je bedenkt hoe we gevoelige en slimme wezens gebruiken en misbruiken, is dat reden tot diepe schaamte."

Zo vaak gebeurt het niet dat een activist Carré tot de laatste stoel toe vult, maar Jane Goodall staat vanavond voor een volle zaal. Dame Jane, Doctor Goodall, the woman that redifened man, zoals de titel van een van haar biografieën luidt.

Lees verder na de advertentie

Haar agenda is nog steeds bomvol. Wie over Goodall leest, komt telkens tegen dat ze, ook met haar 84 jaar, driehonderd dagen per jaar onderweg is. Van de bossen in Ecuador om te pleiten tegen ontbossing, naar haar onderzoeksstation in Tanzania, naar dit soort avonden in Carré of andere grote theaters, waar ze haar publiek betrekt bij haar missie voor natuurbehoud en geld inzamelt voor het Jane Goodall Institute, een niet-gouvernementele organisatie die in 120 landen actief is.

Zou ze nog zenuwachtig zijn? Waarschijnlijk niet meer. Goodall staat met haar baanbrekende chimpansee-onderzoek al vanaf het begin van haar carrière, ruim vijftig jaar geleden, in de schijnwerpers. Nu zien we haar als charismatische en pragmatische voorvechter van mensapen, iemand die met haar positieve benadering altijd probeert haar publiek in actie te laten komen voor natuurbehoud.

Alfaman David Greybeard ritste de blaadjes van een takje om er termieten mee uit hun nest te vissen

Lange benen

Maar zo begon ze niet.

'Blondine gaat voor een leven als Tarzan; Ik Jane, ik meer houden van apen dan mensen' en 'Beauty and her beasts', kopten Engelse en Amerikaanse kranten begin jaren zestig. Even daarvoor hadden de waarnemingen van Goodall in Gombe, in het westen van Tanzania, het inzicht over mensapen totaal veranderd.

Een van de chimpansees die zij daar had geobserveerd, bleek in staat om gereedschap te maken. De blaadjes ritste de alfaman, door Goodall David Greybeard genoemd, van een takje om er termieten mee uit hun nest te vissen. Niet alleen had de aap gereedschap gebruikt, hij had zijn termietenhengel zelfs aangepast door de hinderlijke blaadjes eraf te scheuren.

Dat stond haaks op de heersende opvatting: het maken en gebruiken van gereedschap was juist iets wat de mens van het dier onderscheidde. En nu bleek opeens die grens tussen mensaap en mens niet zo duidelijk.

Toen Goodall die observatie deed, was ze nog geen erkende wetenschapper maar een twintiger met alleen een middelbareschooldiploma en een cursus voor secretaresse op haar cv. Haar promotietraject - bij uitzondering zonder vooropleiding - aan de universiteit van Cambridge moest nog beginnen. Het zullen haar mooie benen zijn, en haar lange blonde haar die haar de publiciteit opleverden, sneerden gestudeerde wetenschappers.

Beter dan mannen

Seksisme waar de jonge Jane toen al lak aan had. Ze had geld nodig om haar onderzoek in Tanzania te verlengen. Ze schreef ruim vijftig jaar later in een mini-essay in Time met het voor haar kenmerkende pragmatisme: 'Ik wilde toch geen wetenschapper worden, want vrouwen hadden zulke carrières toen niet (...) als mijn benen me hielpen om publiciteit voor de chimps te krijgen, was dat nuttig.'

Die mooie benen alleen zijn niet de sleutel geweest tot haar succes, maar haar vrouw-zijn stond er zeker niet los van. Als Goodall de start van haar wetenschappelijke carrière ergens aan te danken heeft, is het Louis Leakey en zijn wat vreemde theorie over het observeren van mensapen.

De paleontoloog wilde weten wat het gedrag van primaten als de chimpansees vertelt over de mens in de steentijd en zocht iemand die de dieren in het wild zou kunnen observeren. Vrouwen konden dat beter dan mannen, vond hij, omdat vrouwen eerder geaccepteerd werden door een groep apen en bovendien geduldig genoeg waren om ze te kunnen benaderen, dacht Leakey.

Engelengeduld

Die vrouw had de paleontoloog gevonden in de persoon van Goodall, zijn secretaresse op eerdere veldstudies in Kenia eind jaren vijftig. Ze was nog maar midden twintig, wist verbluffend veel over dieren, was leergierig, belezen en intelligent. Dat ze geen wetenschappelijke achtergrond had, zag Leakey als een voordeel, zo kon ze onbevooroordeeld haar observaties doen. Maar bovenal beschikte ze over het engelengeduld waar Leakey naar zocht.

In 1960 zette Goodall haar eerste stappen in de jungle van Gombe. Het zou de belangrijkste plaats in haar leven worden. Zo belangrijk dat ze Gombe niet wilde verruilen voor Serengeti, waar haar eerste echtgenoot films maakte. Het leidde tot hun scheiding. Zo belangrijk ook dat ze met pijn in het hart haar zoon Grub naar haar moeder stuurde in het Verenigd Koninkrijk toen hij naar school moest; zij bleef in Tanzania voor haar onderzoek.

De Nederlandse natuurfilmer Hugo van Lawick en Jane Goodall. Ze werden verliefd. © ASSOCIATED PRESS

Kippen observeren

In haar eerste jaren in Gombe beleefde Goodall dat waar ze al als klein meisje van gedroomd had. Toen ze een jaar of negen was, wilde ze in Afrika tussen de dieren leven als Tarzan en wenste ze dat ze met ze met hen kon praten zoals Dr. Dolittle. Als kind klom ze bij wijze van compromis in de boom in de achtertuin in de Zuid-Engelse kustplaats Bournemouth en observeerde de kippen in de ren, haar gescheiden moeder was niet rijk genoeg om haar naar Afrika te sturen of om haar naar de universiteit te laten gaan.

De primaten plunderden het kamp, vochten om het eten en sleepten haar spullen de jungle in

Destijds was er weinig tot niets bekend over het gedrag en de leefwijze van chimpansees. Cameravallen, DNA-techniek, gps-trackers, veelgebruikte en succesvolle onderzoeksmethodes van nu om dieren in het wild te bestuderen, waren toen niet voorhanden. Observeren was de enige manier, maar bij chimpansees - een soort die zich het liefst ophoudt in het gebladerte van ruige, vaak snikhete wouden - is dat een haast ondoenlijke taak.

Dag in dag uit trok Goodall in haar eentje de jungle in met haar verrekijker, maar de groep chimps wilde aanvankelijk niets van deze nieuwe, haarloze aap weten. Als zij dichterbij kwam, trok de groep verder het gebladerte in. Op sommige dagen zag ze niks.

Na maanden wachten, lopen, kijken en weer wachten was Goodall dichterbij de groep dan ooit tevoren een mens geweest was. En de chimpansees kwamen ook naar haar, aangetrokken door de voorraad bananen in haar kamp. Of Goodall wist dat een chimp in staat zou kunnen zijn om haar gezicht eraf te trekken, vroeg een interviewer in de documentaire 'Jane' uit 2017. "Ik had het gekke gevoel dat niets me pijn zou kunnen doen."

Verliefd

In de jaren dat Goodalls junglekamp haar basis was kwam de groep chimpansees, aangevoerd door David Greybeard, steeds dichterbij. Soms te dichtbij. De primaten plunderden het kamp, vochten om het eten en sleepten haar spullen de jungle in. Maar ze mocht ze ook aanraken, met ze spelen en zelfs knuffelen. Bovenal kon ze hun gedrag onderzoeken.

Deel van Goodalls bekendheid en succes is ongetwijfeld dat haar onderzoek met chimpansees al vanaf het prille begin is vastgelegd. In de eerste plaats door haar in 2002 overleden ex-man, de Nederlandse natuurfilmer Hugo van Lawick. Nadat Goodall de eerste vorderingen maakte met de groep chimpansees stuurde de National Geographic Society Van Lawick naar Tanzania om de jonge vrouw vast te leggen die daar solitair onderzoek deed.

Goodall vond het maar niks dat ze opgescheept zat met een cameraman, maar het was een voorwaarde voor de financiering van haar verdere onderzoek. "We bleken het uitstekend met elkaar te kunnen vinden", zei Goodall daarover met gevoel voor understatement. Ze werden verliefd. Los van het romantische verhaal - een groep chimpansees, de jungle en twee vrijgevochten twintigers in tentjes, 'Out of Africa' is er niks bij - maakte Van Lawick iconisch beeld van Goodall: turend door de verrekijker, spelend met de chimps, onverschrokken door de ruige natuur lopend.

Activisme boven onderzoek

Nu zijn er ruim veertig films met en over haar gemaakt, maar Hugo van Lawick legde de basis.

Na ruim vijf decennia onderzoek in Gombe zijn er talloze publicaties over het gedrag en de manier van leven van 's werelds bekendste groep chimpansees. Het merendeel is niet onderzocht door Dr. Goodall zelf, maar door talloze studenten, promovendi en post-docs die aanmonsterden bij het onderzoeksstation in Tanzania.

De tekst gaat verder onder de afbeelding

© EPA

In 1986 al verkoos Goodall haar activisme definitief boven haar werk als onderzoeker. Ze had toen zo'n 25 jaar veldwerk gedaan en net haar magnum opus 'The chimpansees of Gombe' afgerond. Haar Jane Goodall Institute, dat ze een decennium eerder begonnen was om het onderzoek in Gombe te faciliteren, gebruikte ze meer en meer om zich in te zetten voor het lot van chimpansees wereldwijd.

Goodall is een voorbeeld voor wie een zelfgekozen pad wil bewandelen; door zonder bagage de jungle in te gaan tegen ieders advies in, door haar kinderdroom te volgen

Er kwam een jeugdprogramma om kinderen te betrekken bij de natuur en natuurbehoud. Zelf trok ze de wereld over voor lezingen en interviews om de bevindingen van haar instituut wereldkundig te maken en te verbinden aan activisme en engagement.

In een veelbekeken Ted-talk zei ze: "Deze bevindingen (in Gombe) bieden ons een nieuw perspectief, niet alleen op chimpansees, ook op andere dieren, als we bereid zijn toe te geven dat we niet de enige wezens zijn met persoonlijkheden, emoties, bewustzijn en bovenal gevoelens. Als je bedenkt hoe we andere gevoelige en slimme wezens gebruiken en misbruiken op deze planeet, is dat reden tot diepe schaamte."

Droom en daad

Op de vraag van de Britse krant The Guardian wat het succes is achter haar verhaal, antwoordde Goodall vorig jaar dat overal ter wereld regeringen laks omspringen met het milieu: 'We leven in een wereld in chaos - geweld, oorlog, huiselijk geweld - sommige mensen verliezen de hoop. Daarom hebben mijn lezingen altijd titels als: redenen om te hopen. Want de wereld is zo'n puinhoop.'

Ook vanavond zal het gaan over hoop; hoop op een betere verhouding tussen mens en dier, het dichten van de kloof tussen arm en rijk, een toekomst voor de chimpansee en andere in het wild levende dieren die bedreigd worden door de mens.

Maar het gaat ook over het dichten van de kloof tussen droom en daad. Ze zal dat niet specifiek hoeven te benoemen, maar Goodall is voorbeeld voor iedereen die een zelfgekozen pad wil bewandelen. Door zonder bagage de jungle in te gaan tegen ieders advies in, door haar kinderdroom te volgen. Door niet bang te zijn voor schorpioenen, slangen en spinnen of voor paternalistische wetenschappers. Door zich niet te laten leiden door andermans verwachtingen.

Lees ook: Een mens is een dier, een dier geen mens
De natuur verdient respect, schrijft bioloog en paleontoloog Jelle Reumer, maar niet omdat ze menselijk is - dat is ze niet.

Slak Krijn is gehecht aan de knotwilg van Frans
Wat een prachtig vak moet dat toch zijn, gedragsbioloog, schrijft Trouw-journalist Joop Bouma. Hij las 'Dieren met toekomstplannen' van etholoog Frans van der Helm en het plezier droop van de pagina's.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

Alfaman David Greybeard ritste de blaadjes van een takje om er termieten mee uit hun nest te vissen

De primaten plunderden het kamp, vochten om het eten en sleepten haar spullen de jungle in

Goodall is een voorbeeld voor wie een zelfgekozen pad wil bewandelen; door zonder bagage de jungle in te gaan tegen ieders advies in, door haar kinderdroom te volgen