Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

Voldoening, na de kater van toen

groen

Koos Schwartz

Een model van een gigantische vis gemaakt van plastic flessen op het strand vlak bij de klimaattop in Rio. © Reuters

De verwachtingen over de wereldklimaatconferentie in Rio de Janeiro van afgelopen week waren niet hooggespannen. Twintig jaar geleden, bij de eerste grote klimaattop in dezelfde stad, was dat wel anders.

Een Europacupstemming? Die heerst er niet. Maar een mix van enthousiasme en gezonde spanning is er wel als op 3 juni 1992 in Rio de Janeiro de grote VN-conferentie over milieu en ontwikkeling (Unced) begint. Met vele duizenden zijn politici, ambtenaren, ambassadeurs, andere vips en vertegenwoordigers van milieu- en ontwikkelingsorganisaties naar de Braziliaanse metropool afgereisd.

In het internationale circuit heerst een hier-moet-je-bij-zijn-sfeer. Bijna alle conferentiedeelnemers komen in hun hotel via de Linhavermilha, een nieuwe snelweg die de luchthaven van Rio verbindt met de trekpleisters: de stranden van Copacabana en Ipanema. Jarenlang is er over de weg gesteggeld, maar met het oog op de VN-conferentie is-ie eindelijk aangelegd. Veel consideratie met de bevolking hebben de ingenieurs niet gehad: op sommige plekken kun je vanuit de bus zo binnenkijken in de slaapkamers van omwonenden. Wel biedt de weg een dak voor honderden daklozen. Zo her en der staat een tank, en op veel straathoeken staan gewapende militairen. Brazilië, het land met zo ongeveer de grootste inkomensverschillen ter wereld, wil geen gedonder.

Hier moet je bij zijn. Maar ook: hier moet de wereld worden gered. Vooral milieuorganisaties hebben die boodschap luid en duidelijk verkondigd. De afgelopen jaren is duidelijk geworden dat de mens met vuur speelt. De versterking van het broeikaseffect, de opwarming van de aarde, de stijgende zeespiegel, ontbossing, verwoestijning en de uitstoot van verontreinigende stoffen vormen een bedreiging voor de mensheid. Daar moet iets aan gebeuren en dat moet in internationaal verband, want de problemen zijn grensoverschrijdend, zo niet mondiaal. Dat besef is er in het conferentieoord en anders wel bij de duizenden vertegenwoordigers van niet-gouvernementele organisaties (ngo's) die de politici opjutten om actie te ondernemen.

Lees verder na de advertentie
Activisten tijdens 'The Global March'. © AFP

De ngo's hebben trouwens hun eigen conferentie, Global Forum, elders in de stad. Nederland sponsort die met een bedrag van 1,8 miljoen gulden (800.000 euro). "Als de gebeurtenissen hier het bewustzijn in de wereld vergroten, dan is het niet voor niets geweest", zegt acteur Roger Moore (James Bond), één van de vele vips die zich in Rio de Janeiro laten zien.

De problemen zijn groot en talrijk, maar hoop is er ook. Met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie is de Oost-West-tegenstelling verdwenen die de internationale politiek zo lang heeft verlamd. Er zal minder geld worden besteed aan bewapening en er kan meer geld naar ontwikkelingshulp en het oplossen van milieuproblemen, zo is de verwachting. Bovendien kan de internationale politiek efficiënt zijn: de aanpak van chloorfluorkoolwaterstoffen (cfk's) die de ozonlaag aantasten, heeft dat bewezen. En ten slotte zijn vrijwel alle landen in Rio vertegenwoordigd: ook het GOS (voorheen Sovjet-Unie, later Rusland) en het desintegrerende Joegoslavië. "De conferentie was gigantisch groot. We gingen er met veel verwachtingen heen en hadden de intentie er echt wat van te maken", herinnert Hans Alders zich twintig jaar later.

Nederland heeft een flinke afvaardiging gestuurd. Hans Alders (minister van milieubeheer) en Jan Pronk (ontwikkelingssamenwerking) leiden de delegatie. Staatssecretaris van landbouw Dzsingisz Gabor is erbij. Premier Lubbers komt, net als veel andere premiers en presidenten, over om het Klimaatverdrag te tekenen. Nederlandse ambtenaren praten mee, sommigen op hoog niveau. Alders wordt door de top van de conferentie gevraagd om de stroef lopende onderhandelingen over de overdracht van technische kennis te redden. Pronk bemoeit zich met de discussies over hulp. In de Nederlandse delegatie zitten ook vertegenwoordigers van ngo's. Het is voor het eerst dat ngo's mogen deelnemen aan het officiële deel van een VN-conferentie. Bram van Ojik, aanwezig namens de Novib, onderhandelt met de delegatie mee over een verdrag om ontbossing tegen te gaan en moet de Nederlandse ngo's over het verloop van de onderhandelingen informeren.

De agenda is overvol. In de vele vergaderzalen van het conferentieoord - een soort RAI, maar dan groter - wordt onderhandeld over een klimaatverdrag, over het tegengaan van ontbossing, over het behoud van plant- en diersoorten, over de overdracht van (schone) technologie aan arme landen en over het tegengaan van verwoestijning. Het gaat over hulp aan arme landen en de vraag hoeveel geld daarmee gemoeid moet zijn. En het gaat over de instituties die de gemaakte afspraken moeten uitvoeren - en hoe ze dat zouden moeten doen. Om de deelnemers op de hoogte te houden, verschijnt elke dag een conferentiekrant Terraviva, die in een oplage van 40.000 stuks wordt gedrukt in het Engels en in het Spaans. 

Nederland is een van de sponsoren van het tijdelijke dagblad.
Ook de Braziliaanse PTT is behulpzaam. Er zijn draagbare telefoons te leen. Journalisten proberen zo'n apparaat, bellen naar hun redacties en krijgen die nog te pakken ook. Jan Pronk denkt dat draagbare telefoons het niet gaan maken: stel je voor, dan kun je overal worden gestoord. Van Ojik: "Het viel me toen op dat milieuorganisaties beter en internationaler waren georganiseerd dan de hulporganisaties.

Greenpeace en Friends of the Earth waren effectief bezig. Ze gebruikten die telefoons veel meer dan de hulporganisaties." Alders doet het de hele conferentie zonder draagbare telefoon.

Er wordt hard gewerkt en druk onderhandeld. Maar erg voorspoedig loopt het niet. De Oost-West-tegenstelling is passé, de Noord-Zuid- tegenstelling niet. De ontwikkelingslanden vormen voor het eerst een blok (de G77) en zijn opvallend eensgezind. Het Westen is verantwoordelijk voor de hoge uitstoot van broeikasgassen. Als daar iets aan gedaan moet worden, best, maar dan moeten daar geld, hulp en plannen tegenover staan. "Eindelijk hebben we jullie beet. Willen we niet allemaal te gronde gaan, dan moeten de rijke landen betalen voor het behoud van het milieu", vat een Maleisische minister het standpunt van de G77 bondig samen.

Er zijn meer tegenstellingen. De VS voelen er niets voor om de uitstoot van broeikasgassen met een vast percentage te verminderen. Oliestaten willen niets van energiebesparing weten en Maleisië en andere bosrijke landen willen geen verdrag over ontbossing. Nationale zeggenschap inleveren omwille van het (mondiale) milieu? De meeste landen voelen er niets voor. De top dreigt op een mislukking af te koersen en de kranten melden dat uitgebreid. Mislukking of niet, de conferentie leeft en is wereldnieuws. Dat het EK voetbal, waar Nederland zijn titel verdedigt, inmiddels is begonnen, verandert daar niets aan.

Als de conferentie op 14 juni afloopt, ligt er een klimaatverdrag vol intenties en goede bedoelingen, maar zonder harde afspraken. Er zijn mooie teksten over het belang van bossen en het behoud van biodiversiteit. Er ligt een boekwerk, Agenda 21, waarin staat hoe een duurzame wereld bereikt kan worden. "Geweldig dik, ik had er bijna een extra koffer voor nodig", herinnert Van Ojik zich. Er zijn beloften over meer financiële steun aan arme landen. Pronk heeft ze tijdens een persconferentie met verve verdedigt, maar in de wandelgangen moet hij toegeven: het gaat om beloften die al twintig jaar eerder zijn uitgesproken en waaraan de meeste westerse landen, Nederland overigens uitgezonderd, zich niet hebben gehouden. Als de Nederlandse delegatie terugkeert naar huis, overheerst een katterig gevoel. Er is keihard gewerkt (Alders: 'Ik was helemaal kapot'), maar de hoge verwachtingen zijn niet uitgekomen: het is een veel-woorden-weinig-daden-conferentie geworden. 'Unced markeerde een begin van de weg naar een duurzame samenleving, maar vooralsnog is het niet meer dan een piepklein begin' concludeert Trouw na afloop.

Er komen meer grote VN-conferenties: over vrouwenrechten in Peking, over de groei van de wereldbevolking (Caïro) en over sociale vraagstukken (Kopenhagen). Het idee dat de VN op die gebieden iets fundamenteels kunnen betekenen, houdt nog een tijdje aan. De grote milieutop in Kyoto in 1997 lijkt dat idee te bevestigen, want zowaar: er komen harde afspraken om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.

Demonstranten duwen een gigantische oplaasbare globe tijden "The Global March'. © AP

Maar als de Verenigde Staten die afspraken niet willen ratificeren, Europa ze niet nakomt en China zich in een razend tempo en met veel kolencentrales aan het ontwikkelen slaat, neemt het pessimisme toe. Nog één keer komt er een Klimaatconferentie die de gemoederen bijna net zo beroert als Unced in 1992. Dat is die in Kopenhagen in 2009.

Dankzij de film 'An Inconvenient Truth' van Al Gore, voormalig vicepresident van de VS, en een serie verontrustende rapporten van klimaatwetenschappers, staat de opwarming van de aarde weer boven aan de agenda's. Maar als die conferentie mislukt, rijst de vraag of die megabijeenkomsten het juiste middel zijn om het klimaatvraagstuk op te lossen.

Is de conferentie in Rio de Janeiro in 1992 een mislukking geweest? Van Ojik en Alders oordelen minder negatief dan destijds. Het katterige gevoel van toen is weg. Van Ojik: "Er kwam een klimaatverdrag, er zijn afspraken gemaakt om verwoestijning tegen te gaan en dat boekwerk, Agenda 21, is voor veel landen toch een handleiding geworden om problemen aan te pakken. Duurzaam bosbeheer wordt op veel plekken toegepast. Het is moeilijk gebleken om algemene uitgangspunten te vertalen in concrete actie, dat is waar. Maar het ging toen, en op dat niveau, vooral om algemene uitgangspunten. Ik heb persoonlijk toch de indruk dat 'Rio' een succes is geweest."

Alders vindt dat ook. "Er waren zo'n 195 landen en er was geen wereldregering. Dan is het lastig om consensus te bereiken. Er is meer internationale samenwerking. Er is later toch een verdrag tegen ontbossing gekomen. Er gebeurt veel aan technologie-overdracht, vooral door bedrijven. Een land als Costa Rica laat bomen staan en krijgt daarvoor betaald, om maar wat voorbeelden te noemen. Ik denk dat er toen toch veel in gang is gezet."

Alders heeft wel de indruk dat het bij de klimaattop van nu, Rio+20, aan geestdrift en verbeelding schort, in Europa en ook in Nederland. "Als ik de krant lees, krijg ik niet het idee dat iedereen erop gebrand is om echt een stap voorwaarts te zetten", zegt hij nu. Dat grote bedrijven, die in 1992 nauwelijks van zich lieten spreken, tegenwoordig de mond vol hebben over duurzaamheid stemt de voormalig bewindsman wel positief. "Als een bedrijf als Unilever zich hard maakt voor duurzaamheid, als het eisen stelt aan zijn palmolie, als het zijn hele productieproces onder de loep neemt... kijk, dat is hoopgevend. En dat heeft invloed, hè, misschien wel meer dan zo'n grote conferentie."

Hans Alders
De huidige bestuursvoorzitter van EnergieNed was in 1992 PvdA-minister van milieubeheer. In 1994 werd Alders (59) directeur Europa van Unep, het milieubureau van de VN. Van 1996 tot 2007 was hij Commissaris van de Koningin in Groningen, waar hij werd opgevolgd door partijgenoot Max van den Berg.

Bram van Ojik
De nummer twee op de kandidatenlijst van GroenLinks bij de komende Kamerverkiezingen, zat in de jaren negentig al korte tijd in de Tweede Kamer voor GroenLinks. Voor die tijd werkte Van Ojik (57) als beleidsmedewerker voor Novib.

Na zijn Haagse ervaring stapte hij over naar de Stichting Milieudefensie. Sinds 1997 werkt hij voor het ministerie van buitenlandse zaken. Van Ojik was onder meer drie jaar ambassadeur in Benin. Sinds 2006 werkt hij weer bij Buitenlandse Zaken in Den Haag.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.