Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Vogels spotten in het donker: je ziet ze niet maar je hoort ze wel

Groen

Koen Moons

Joost van Bruggen zoekt met de richtmicrofoon uit wat er 's nachts overvliegt. © Koen Verheijden

Vogels spotten in het donker: je ziet ze niet maar je hoort ze wel. Een groeiende groep nachtvogelaars ontdekt met geluidsopnamen wat er zich in het donker afspeelt in ons luchtruim. 

Kuifeend, wulp, wilde eend, blauwe reiger...” Met slechts een restje licht van de straatlantaarns verderop is er nauwelijks iets te ontwaren in het natuurgebiedje Waterrijk bij Arnhem. Maar vogelaar Joost van Bruggen weet op het gehoor zo een tiental aanwezige vogels op te noemen. En mogelijk ontdekt hij er thuis nog een paar, als hij de opnamen beluistert die hij van dit bezoek maakt.

Lees verder na de advertentie

Van Bruggen gaat niet de natuur in met een verrekijker om zijn nek, maar met een richtmicrofoon en opnameapparaat. “Met nachtgeluiden valt heel veel te ontdekken”, zegt hij op fluistertoon. “Vooral in het broedseizoen kom ik hier vaak. Dan ontdek ik soms soorten die overdag nog niet waren gevonden. Geluids­opnamen helpen daar ook bij.”

Overdag staan er veel vogelaars op trektelposten. Maar wat gebeurt er in de nacht?

Meer vogelgeluiden dienen zich aan: grauwe gans, waterhoen, tureluur. “Als je hier lang staat en stil bent, zul je nog veel meer soorten ontdekken”, zegt Van Bruggen. Maar daar is geen tijd voor, want er zijn andere geluiden op te nemen. Van Bruggen rijdt naar zijn huis in Arnhem-Zuid, waar hij meteen de microfoon installeert in de achtertuin. Daar is in dit seizoen voor een vogelluisteraar minstens evenveel te beleven als in een natuurgebied. “Het is nu trektijd, heel veel soorten vliegen vanuit het noorden naar hun overwinteringsgebied in Zuid-Europa of Afrika. Overdag staan heel veel vogelaars op trektelposten om te zien wat er allemaal overvliegt. Maar wat gebeurt er ’s nachts?” 

Sonogram

Om die vraag te beantwoorden kocht Van Bruggen drie jaar geleden een richtmicrofoon en begon gedurende de nacht opnames te maken. “Gewoon terwijl ik zelf lig te slapen”, verduidelijkt hij. Dat leverde meteen leuke resultaten op. “Ik hoorde koperwieken, zanglijsters, gele kwikstaarten, en zelfs bijzondere soorten als de ortolaan, de kwak en de kwartelkoning. En dat boven mijn eigen huis.”

Van Bruggen laat zien hoe hij dagelijks de acht uur durende opnamen van de nacht verwerkt. De tijden dat hij urenlang met koptelefoon op liep, zijn voorbij. Op zijn laptop scrolt hij door een sonogram, waarbij hij aan de vorm en frequentie de interessante geluiden herkent. Maar hoge piepjes in de lucht zijn zo snel niet te vinden. “Het is rustig geweest afgelopen dagen”, verklaart Van Bruggen. Hij laat wat oudere opnamen horen, korte schelle roepjes, voor een beginnende vogelaar onmogelijk aan een soort te koppelen. “Je moet je er echt in trainen. Soms weet ik het ook niet zeker en dan vraag ik de mening van anderen uit onze groep.” 

Van de bedreigde ortolaan werd niet meer verwacht dat er nog zoveel over ons land zouden trekken

Die groep bestaat uit andere Nederlandse nachtvogelaars, want Van Bruggen bleek niet de enige te zijn. In heel Nederland en ook in andere landen maken vogelaars nachtelijke opnamen. “We ontdekken ook steeds meer over specifieke nachtgeluiden. Soorten als roerdomp, dodaars, waterral en meerkoet kunnen in hun nachtelijke vlucht totaal anders roepen dan overdag.”

Meer dan overdag

Voor de nachtwaarnemingen is tegenwoordig een apart plekje ingericht op trektellen.nl, de site waar waarnemers van trektelposten en vogelringstations hun gegevens invoeren. Oprichter en beheerder Gerard Troost is blij met de openbaringen waar de nachttellers voor zorgen.

“De trektellingen overdag zijn al tientallen jaren heel gewoon voor de wat fanatiekere vogelaar”, zegt Troost. “Maar over de nachttrek is niet zo veel bekend. Door radarbeelden wisten we wel al dat er ’s nachts heel veel vliegt, nog meer dan overdag, maar nog niet goed welke soorten dat zijn. Dat beginnen we nu te ontdekken.”

Troost ziet een groei in het aantal nachtvogelaars, maar echt mainstream zal het niet worden. “Twee weken geleden hadden we nog veertig van die nachttelposten in verschillende landen, dat is nu al bijna verdubbeld. Ik denk wel dat het nog flink gaat groeien komende tijd, maar het is wel echt iets voor de crème de la crème onder de vogelspotters. Het is zo specifiek. Je hebt helemaal geen beeld of context, je moet weten dat dat ene piepje of tikje van een bepaalde soort is. Dat is maar voor een kleine groep weggelegd.”

Geluidengids

Daarbij worden de vogelaars geholpen door het werk van Magnus Robb, van oorsprong musicus en nu onderzoeker van vogelgeluiden. Robb, een Schot die jarenlang in Nederland woonde, is medeoprichter van The Sound Approach, de organisatie die zich bezighoudt met het verzamelen van vogelgeluiden uit Europa, Noord-Afrika en het Midden-Oosten.

Grote geldschieter en medeoprichter is ondernemer Mark Constantine, rijk geworden met de cosmeticamerken The Body Shop en Lush. De opbrengsten van gezichtsmaskers en bodylotions maken het nu mogelijk dat Robb fulltime bezig kan zijn met vogelgeluiden. Zo werkt hij aan een betrouwbare geluidengids voor nachtvogels.

“Ik ben druk bezig nieuwe geluiden op te nemen”, vertelt Robb vanuit zijn huidige woonplaats Sintra, nabij Lissabon. Ik heb ook anderen ingeschakeld om voor mij geluiden te verzamelen, in Portugal, Schotland, Cyprus, de Azoren, Azerbeidzjan en de Verenigde Arabische Emiraten. Dat moet de gaten vullen die er nog zijn.”

Krentjes in de pap

Maar dat terugluisteren en bekijken van sonogrammen, is dat nou allemaal wel nodig? Er zijn toch ook apps die planten en insecten herkennen, dus waarom geluiden niet? “Voordat je een machine kan leren geluiden te herkennen, moet je het eerst zelf helemaal goed weten”, werpt Robb tegen. “Ik ben zelf denk ik de meest ervaren vogelluisteraar in Europa en ook ik neem elke nacht nog mysteriegeluiden op, waarvan ik niet weet van welke vogel ze zijn. Ik wil het eerlijk gezegd ook niet overlaten aan software, ik doe het graag zelf. Juist vanwege die krentjes in de pap die de software toch niet herkent. Iets waarvan je niet verwacht dat het over je huis vliegt. Juist die verrassingen maken het leuk.”

De nachtelijke waarnemingen werpen een nieuwe blik op de trek van vogelsoorten over Nederland. Zo werd van de in Nederland ernstig bedreigde ortolaan niet meer verwacht dat er nog zoveel van over ons land zouden trekken. “Ik heb er dit jaar al bijna 20 geteld”, zegt Joost van Bruggen in zijn achtertuin. “De kans dat zo’n vogeltje precies boven die smalle straal vanuit mijn tuin vliegt is heel klein. Als hij dan ook nog roept, dan weet je eigenlijk dat er heel veel over Nederland moeten vliegen.”

Lees ook:

Natuurdagboek: De trekomstandigheden voor vogels zijn goed dit jaar.

Deel dit artikel

Overdag staan er veel vogelaars op trektelposten. Maar wat gebeurt er in de nacht?

Van de bedreigde ortolaan werd niet meer verwacht dat er nog zoveel over ons land zouden trekken