Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Recyclen op zijn Pools: de fik erin

Groen

Ekke Overbeek

250 brandweerlieden zouden zijn ingezet om deze brand in een vuilstortplaats in Zgierz te bestrijden. © EPA

De controle is minimaal, de boetes zijn laag en de pakkans is heel klein. Dus vliegt in Polen de ene na de andere vuilstort met Europees afval in brand. 'De overheid is radeloos.'

Wat is 'recycling op zijn Pools'? Antwoord: de vuilnisbelt in brand zetten. De running gag van de afgelopen weken werd vorig weekend opnieuw geïllustreerd. Toen was het raak bij het dorp Studzianki in Noordoost-Polen, waar enkele honderden ton vuilnis in zwarte rook opgingen. Een relatief kleine brand dit keer, maar wel op de rand van een natuurgebied.

Lees verder na de advertentie

Sinds begin dit jaar zijn naar schatting zeventig vuilstortplaatsen in Polen afgebrand. Niemand weet het precies. Duidelijk is wel dat het er aanzienlijk meer zijn dan in de afgelopen jaren. Het afval is grotendeels afkomstig uit West-Europa. Daar is de nood hoog. De Europese Unie produceert jaarlijks ongeveer 50 miljoen ton oud papier en plasticafval. Tot voor kort ging 10 miljoen ton daarvan naar China. Maar dat land sloot begin dit jaar zijn grenzen voor veel soorten afval, waaronder plastic en oud papier. En het probleem van Europa wordt steeds nijpender, want voor het eind van dit jaar gaat de Chinese grens ook op slot voor ander afval: geperste autowrakken, chemicaliën, elektronica. Dus zoekt de markt het laagste punt, en dat is in veel gevallen Polen. 

Het gebeurt omdat het kan

"Polen is een land waar je makkelijk van je afval afkomt", zegt Piotr Skubala. Hij is hoogleraar milieukunde aan de universiteit van Silezië, in het zuiden van Polen. Het Chinese verhaal is volgens hem slechts een halve waarheid. "Het probleem bestaat al veel langer." Uit heel Europa wordt afval in Polen gedumpt, gewoon omdat het kan. Skubala legt uit hoe dat in zijn werk gaat. "Een ondernemer opent geen vuilstortplaats, maar een zogenaamd recyclingpunt. Dat is het makkelijkst, want daar zijn nauwelijks vergunningen voor nodig. Hij zegt vervolgens dat hij het afval recyclet, maar er is niemand die dat controleert. Zo kan hij jaren doorgaan met opslaan. Op een gegeven moment heeft hij pech - tussen aanhalingstekens - en brandt de zaak af. Dan is hij van dat afval af."

In Zgierz verliep in april de vergunning om nog langer afval op te slaan. Prompt brak er brand uit.

Slecht toezicht

Dat de branden spontaan ontstaan, zoals de eigenaren van de vuilstortplaatsen beweren, gelooft geen mens. In Zgierz, in Centraal-Polen, bijvoorbeeld, verliep in april de vergunning om nog langer afval op te slaan. Prompt brak er brand uit, de grootste tot nu toe. Voor de eigenaren is dat pure winst. Per ton opgeslagen afval ontvangen ze ongeveer 75 euro. In Zgierz ging 50.000 ton de lucht in. Een simpel rekensommetje leert dat iemand daar dankzij de brand ruim drieënhalf miljoen euro rijker is geworden. En dat geldt voor huisvuil, plastic, papier en dergelijke. Voor chemisch afval liggen de prijzen veel hoger, en het is een koud kunstje om illegaal ingevoerd gif te bedekken met legaal afval.

In de Poolse stad Zgierz vervuilt dikke rook van vuilnisverbranding de lucht. © AP

Polen is zo aantrekkelijk als bestemming voor afval, omdat het toezicht zo lek is als een mandje. "De overheid is radeloos", meent Skubala. Controles moeten een week van tevoren worden aangekondigd. Boetes voor illegaal afval bedragen meestal een paar honderd euro. En als de boel affikt, wordt niet het bedrijf vervolgd maar de brandstichter, die doorgaans onvindbaar is. En zo gaat straffeloos het hele periodiek systeem der elementen de lucht in, constateert Skubala bitter. Hij kreeg het officiële onderzoeksrapport onder ogen van een brand in Siemianowice, niet ver van zijn woonplaats. "Er werd alleen geconstateerd dat er veel CO2 was vrijgekomen."

Katarzyna Budzik kan zich die brand nog heel goed herinneren. "Laat dat alsjeblieft niet zijn wat ik denk dat het is", dacht ze, toen ze vanuit haar huis de zwarte rookwolken zag. "Een enorme, kaarsrechte zuil van rook." Toen de telefoon ging wist Budzik, hoofd van de milieuafdeling van de gemeente Siemianowice, direct hoe laat het was. Een paar dagen daarvoor had ze de vergunning voor het sorteren van afval ingetrokken voor de firma BM Recykling. "Omwonenden klaagden steen en been over de stank. Bovendien was het terrein niet goed omheind." Het goed brandbare plastic hoopte zich op. Volgens de firma omdat de sorteermachine kapot was.

Dankzij de brand in Zgierz is iemand ruim drieënhalf miljoen euro rijker geworden

Stoere taal

Bij de gemeente is de frustratie groot. "Bewoners die betrapt worden op het stoken van afval in hun kacheltje krijgen ruim honderd euro boete, maar zo'n bedrijf gaat vrijuit." De gemeente dringt er bij de milieu-inspectie op aan het bedrijf te sluiten, maar het draait alweer op volle toeren. Zo'n 1500 kubieke meter plastic ging in rook op. "Maar volgens de milieu-inspectie was er geen gevaar voor de volksgezondheid", zegt Budzik. Nu de branden breed worden uitgemeten in de media, is de Poolse regering wakker geworden. "Ik heb onmiddellijk de minister van milieu om een actieplan gevraagd, zodra duidelijk werd dat deze branden vaak voorkomen", verklaarde premier Morawiecki vorige week, toen de brandweer druk doende was de zoveelste vuilstortbrand te blussen. Waarom dat niet eerder duidelijk was, is een raadsel. Minister van milieu Henryk Kowalski verklaarde in stoere taal de oorlog aan 'de afvalmaffia', maar de woordvoerder van zijn ministerie erkende eerder in de krant Wyborcza: "We hielden er rekening mee dat het tot grootschalig afbranden van stortplaatsen zou kunnen komen."

De overheid heeft de afgelopen jaren de brandstichtingen zelf enigszins in de hand gewerkt. Om te voorkomen dat vuilnis eindeloos bleef liggen wachten op verwerking, zijn de kosten voor opslag opgeschroefd tot zo'n 60 euro per ton. Maar de kosten voor recycling stegen ook, en in veel gevallen zijn die hoger dan wat bedrijven krijgen voor het afval.

Ook andere maatregelen die vuilnisbranden moeten tegengaan blijken contraproductief. Een analyse van Green Management Group, een adviesbureau voor afvalverwerking, laat zien waar de schoen wringt: gebrek aan verwerkingscapaciteit. Het valt op dat de laatste tijd plastic verpakkingen en folie vaak in brand vliegen. De enige manier om dit materiaal legaal te verwerken is in een vuilverbrandingsinstallatie of een cementoven. De verwerkingscapaciteit daarvan in Polen bedraagt 2,5 miljoen ton per jaar, maar er ligt 4 miljoen ton plastic op verwerking te wachten. In 2015 werd een regeling van kracht die bepaalde dat dit soort brandbaar plastic niet langer dan drie jaar mocht worden opgeslagen. Ofwel: de tijd dringt voor 1,5 miljoen ton plastic.

Wij staan niet toe dat Polen de vuilnisbelt van Europa wordt

Milieuminister Kowalski

Europese deadline

De winst-verliesrekening voor de vuilnisboeren is hoe dan ook simpel: controle is minimaal, boetes zijn lachwekkend en de pakkans is heel klein. Dus brandstichting loont. De Poolse rekenkamer NIK waarschuwde vorig jaar al: "Er is te weinig toezicht op recyclingsintallaties. Dat creëert het risico van een schemergebied en van illegale manieren om afval te kopen en ervan af te komen."

Datzelfde NIK bracht deze week een rapport uit over afvalscheiding. Polen hangt een Europese boete boven het hoofd, omdat het land vrijwel zeker niet de Europese deadline haalt: in 2020 moet de helft van alle papier, glas, metaal en plastic worden hergebruikt. Er zijn grotere zondaars in Europa, zoals Letland (3 procent recycling) en Slowakije (6 procent), maar met 21 procent hergebruik is ook Polen kansloos. Daarbij speelt mee dat de groei van de recyclingscapaciteit grotendeels tenietgedaan wordt doordat de Polen jaar op jaar meer afval produceren.

En daar komt dan de troep uit West-Europa nog bij. Volgens cijfers van het ministerie van milieu slijt West-Europa jaarlijks 400.000 ton afval in Polen. Dat is de legale import. Daarnaast bestaat een illegale afvalmarkt, waar volgens schattingen van het ministerie jaarlijks ruim 350 miljoen euro wordt omgezet. "Wij staan niet toe dat Polen de vuilnisbelt van Europa wordt", sprak milieuminister Kowalski vorige week boos. De autoriteiten weten van 120 illegale stortplaatsen, maar wie een wandeling in een Pools bos maakt, weet: dat cijfer is een understatement.

Lees ook: Nederlands bedrijf wil schepen laten varen op oude pennen en tuinstoelen

Als het aan het Nederlandse Bin2Barrel ligt, tanken schepen straks olie gewonnen uit niet-recyclebaar plastic.

Afval verbranden heeft geen toekomst

Huisvuil verbranden in ovens is in Nederland een aflopende zaak. Het is een kwestie van jaren, hooguit decennia tot het stopt.

Europa's strijd tegen plastic hinkt op twee gedachten

Brussel wil minder plastic wegwerpartikelen, maar staat ook toe dat plastic als brandstof wordt gebruikt.

Deel dit artikel

In Zgierz verliep in april de vergunning om nog langer afval op te slaan. Prompt brak er brand uit.

Dankzij de brand in Zgierz is iemand ruim drieënhalf miljoen euro rijker geworden

Wij staan niet toe dat Polen de vuilnisbelt van Europa wordt

Milieuminister Kowalski