Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De overheid zit de duurzame boer in de weg

Groen

Emiel Hakkenes

Arnold Michielsen, akkerbouwer in Dronten. 'Boeren willen door de hoge prijs van de grond in korte tijd zo veel mogelijk verdienen.' © Reyer Boxem

Boeren zeggen duurzaam te willen werken, maar ze worden daarbij gehinderd door dure pachtcontracten.

De namen van de polderwegen tussen Lelystad en Dronten verwijzen naar verdwenen dieren: Ansjovisweg, Wisentweg, Spieringweg. Op de kant van een bijna droge sloot langs de Palingweg spreidt een kraai zijn veren in de zon. Op de akkers ernaast groeien uien, aardappelen en graan. Een sprinkler sproeit de bieten: tsjk, tsjk. Dit najaar gaan de gewassen van het land. Of de boer die dit jaar oogst volgend voorjaar ook weer kan zaaien, is maar de vraag. Want, weet akkerbouwer Arnold Michielsen van de Rendierweg: "De grond is eigendom van het Rijk, die het in pacht uitgeeft aan boeren." En de manier waarop dat gebeurt, zegt Michielsen, belemmert boeren bij het duurzaam gebruiken van de bodem.

Lees verder na de advertentie
© Sander Soewargana

'In de komende tien jaar ga ik overschakelen naar een duurzamere vorm van landbouw', luidde een van de stellingen in het Trouw-onderzoek 'De staat van de boer'. Een meerderheid van de boeren bleek dat te onderschrijven. Maar, antwoordde acht op de tien boeren ook: door alle regels is het nauwelijks mogelijk te ondernemen. Dan moet je, zegt Arnold Michielsen, zeker eens kijken naar de werkwijze van de overheid. "Hier in Flevoland sluit het Rijk kortlopende pachtcontracten met de boer die de hoogste prijs per hectare biedt. Maar om in die korte tijd zoveel mogelijk van de hoge kosten terug te verdienen, verbouwt de boer gewassen met een hoge opbrengst en investeert hij weinig in de kwaliteit van de bodem. Zo raakt de grond uitgeput."

Het Rijk verpacht zijn landbouwgrond aan boeren als inkomstenbron voor de schatkist

Korte contracten

Het standpunt van Michielsen, die voorzitter is van LTO Flevoland, is ook dat van de Bond van Landpachters en Eigen-grondgebruikers in Nederland (BLHB), die opkomt voor de belangen van pachtende boeren. Dit voorjaar stuurde de bond een bezorgde brief naar minister Schouten van landbouw. "Deze korte contracten dragen niet bij aan een gezonde structuur van de Nederlandse grondgebonden landbouw en staan haaks op de verschillende beleidsdoelen op het gebied van duurzaamheid en natuurinclusiviteit", schreef BLHB-voorzitter Piet van der Eijk. En: "Herziening van de pachtregel is in dat licht dan ook noodzakelijk."

© Sander Soewargana

Maar vooralsnog lijkt de wens de vader van de gedachte. In de IJsselmeerpolders doet het Rijksvastgoedbedrijf deze zomer 27 percelen landbouwgrond - totale oppervlakte 715 hectare - in de aanbieding. Twee van die akkers liggen aan de Palingweg in Biddinghuizen. Boeren die interesse hebben om de grond te pachten (voor maximaal zes jaar) kunnen een bod uitbrengen. Wie de hoogste pachtprijs wil betalen, krijgt de grond. En hoog zijn de biedingen zeker: er zijn akkers die weggaan voor 2700 euro per hectare, terwijl een boer er misschien 1200 euro aan oogst af kan halen.

Ooit was elke vierkante meter drooggelegde Zuiderzeebodem eigendom van de Nederlandse staat. In de jaren tachtig, weet Arnold Michielsen, is een deel verkocht, maar nog altijd de helft van de polderboeren is 'pachtafhankelijk'. Dat betekent dat zij meer dan 37,5 procent van hun grond pachten, van het Rijk die het in bezit heeft.

Waarom dat is? "Een van de beleidsdoelen van het Rijk is dat deze gronden kunnen worden ingezet voor het realiseren van publieke ruimtelijke rijksdoelen", antwoordt een woordvoerster van het Rijksvastgoedbedrijf. Dat vraagt om meer uitleg. Voor het bezitten van landbouwgrond, legt de woordvoerster uit, heeft het Rijk twee redenen: een financiële en een strategische. Het verpachten van grond is een bron van inkomsten voor de schatkist. Verder houdt het Rijk grond achter de hand om in de toekomst bijvoorbeeld een snelweg aan te leggen. Tot het zover is, mogen daar best uien of suikerbuiten groeien. In totaal beschikt het Rijksvastgoedbedrijf over zo'n veertigduizend hectare landbouwgrond, een oppervlakte van vier keer de stad Utrecht.

Maar moet dat verpachten per se met kortlopende contracten voor de hoogste bieder? "Agrarische grond is vermogen van de overheid", reageert de woordvoerster. "Goed financieel beheer van het vermogen is een belangrijke overheidsdoelstelling." En wat die korte duur betreft: zo'n snelweg aanleggen wordt lastig als de grond nog jarenlang aan een boer verpacht is.

Bodemkwaliteit

Die mening van het Rijk, vindt de Bond van Landpachters, getuigt van kortetermijndenken. Het is, in de woorden van Piet van der Eijk, "een gebrek aan goed rentmeesterschap". Voor duurzaam bodemgebruik heeft het Rijksvastgoedbedrijf beslist oog, verweert de woordvoerster zich. Want, zegt ze, in de pachtovereenkomst die de boer met het Rijk aangaat, staan voorschriften voor zijn 'bouwplan', bijvoorbeeld welke gewassen er geteeld mogen worden. En ook wordt aan het begin en het eind van de pachtperiode de bodemkwaliteit gecontroleerd. Dat zijn manieren om "het duurzaam grondgebruik en de kwaliteit van de grond te bevorderen".

De discussie over dure pacht­con­trac­ten zit al jaren vast

Tja, die voorwaarden, die kent Arnold Michielsen. "Pachters proberen daar onderuit te komen, bijvoorbeeld door ze aan te vechten bij de rechter." En als die voorwaarden aan het gebruik van de grond bedoeld waren om al te hoge biedingen te ontmoedigen (en dus de bodem wat minder intensief te gebruiken), dan is dat niet gelukt. "De nood aan grond is zo hoog, dat boeren blijven overbieden." Ook van de kwaliteitscontroles is Michielsen niet onder de indruk. "Als je een bod uitbrengt op een perceel weet je als boer niets over de kwaliteit van de grond. Er wordt niet zoiets als een bodempaspoort opgesteld. Maar als er een ziekte als witrot in de grond zit, is dat voor een uienteler heel belangrijk om te weten. Want dan moet je daar juist niet opnieuw uien verbouwen." Michielsen blijft erbij: "Door voor de hoogste prijs te kiezen, doet het Rijk aan kortetermijnpolitiek. Maar aan uitgeputte grond verdien je uiteindelijk minder."

Welbeschouwd, schrijft Piet van der Eijk van de Landpachtersbond aan minister Schouten, zit deze discussie al jaren vast. En ook in Schoutens jaarprogramma voor 2018 zien de pachters geen expliciet voornemen om iets te doen aan pachtcontracten die duurzaam boeren bemoeilijken.

Toch lijkt daar nu iets aan te veranderen. Het Rijksvastgoedbedrijf heeft Van der Eijk onlangs teruggeschreven dat het bezig is "met het herijken cq vernieuwen van het beleid voor de agrarische gronden van de staat". En minister Schouten stuurde de Tweede Kamer een brief met haar ideeën over bodemgebruik. 'Het bevorderen van langdurige relaties tussen verpachters en pachters en duurzaam bodembeheer zijn belangrijke uitgangspunten voor de herziening van het pachtstelsel', stelt ze daarin.

Omschakelen

Hoe weinig concreet die toezegging ook is, Piet van der Eijk is er blij mee. "De BLHB is content met deze voornemens." Bovendien komt minister Schouten binnenkort bij de landpachtersbond op kennismakingsbezoek.

Akkerbouwer Arnold Michielsen blijft sceptisch. Hij ziet de korte pachtcontracten niet zomaar verdwijnen. "Boeren blijven grond nodig hebben. En de overheid houdt behoefte aan korte contracten om de bestemming van de grond makkelijk te veranderen."

Zelf prijst Michielsen zich gelukkig dat hij zijn 34 hectare langdurig pacht. Dat komt vooral goed uit, omdat zijn opvolger biologisch wil gaan boeren. Alleen al het omschakelen van de gangbare werkwijze kost vier jaar. Pas daarna is de spinazie, pastinaak en luzerne officieel biologisch. Met een kort pachtcontract zou die overstap onmogelijk zijn.

Aan de Rendierweg gaat Michielsen weer aan het werk. Hij heeft pijpen de grond ingeslagen om water op te pompen en het land te beregenen. Ook aan de Palingweg sproeit de sprinkler - tsjk, tsjk - onverstoorbaar door. Nu nog over de bieten. Wat er volgend jaar groeit, weet niemand.

Ook korte pacht bij Staatsbosbeheer

Het Rijksvastgoedbedrijf werkt niet als enige met kortlopende pachtcontracten. Ook Staatsbosbeheer gebruikt ze. Volgens woordvoerder Imke Boerma van Staatsbosbeheer is 80 procent van de grond (40.000 hectare) verpacht met een kortlopende overeenkomst. "Vaak beginnen we met een kort contract, zodat we kunnen monitoren of de pachter het beheer goed uitvoert." Want de grond van Staatsbosbeheer heeft als bestemming 'natuur' en niet 'landbouw'. Daaraan worden andere eisen gesteld.

Een enkele keer veilt Staatsbosbeheer gronden bij inschrijving. Een met voorwaarden dichtgetimmerd contract moet ervoor zorgen dat de pachter zich ondanks de hoge prijs voldoende inspant voor de grond.

In Noord-Holland pacht schapenboer Nico Verduin uit Andijk 28 hectare grasland van Staatsbosbeheer. "De pachttermijnen worden steeds korter", zegt hij. "Op die manier wil Staatsbosbeheer de pachter gemakkelijker kunnen bijsturen."

Verduin maakte mee dat aan het eind van een pachtcontract de voorwaarden wijzigden. Radicaal zelfs. "In vijftien jaar tijd hebben wij vier keer een nieuw natuurdoel opgelegd gekregen. Vroeger was ik verplicht om mest op het grasland te brengen. Het móest, omdat het goed zou zijn voor de weidevogels. Maar sinds mijn nieuwe pachtcontract is bemesten opeens uit den boze, omdat de natuur zijn gang moet gaan. Die snelle veranderingen van inzicht vind ik niet duurzaam. En over extra voorwaarden aan de pacht wordt niet vooraf overlegd. Ik moet meer moeite doen voor het beheer, maar de pachtprijs gaat er niet voor omlaag."

Toch gelooft Verduin in de samenwerking. "Ik wil best het beheer doen dat zij zelf niet kunnen doen. Dat past bij mijn bedrijfsfilosofie. En Staatsbosbeheer weet dat het publiek graag dieren buiten ziet lopen. Die dieren heb ik."

© Trouw

Lees ook:

De Staat van de Boer

Fipronil-eieren, het melkquotum, bijengif, mestfraude; het agrarisch bedrijf haalt de afgelopen jaren met grote regelmaat de kolommen van de krant, en vaak in negatieve zin. In de debatten die daarop volgen wordt vooral over de boer gesproken, niet mét hem. Volgens Trouw is het tijd die boer eens op te zoeken. Hoe gaat het anno 2018 met hen? Lees alles over De Staat van de Boer op destaatvandeboer.trouw.nl.

Herstel van het landschap moet basis van de economie zijn

Een gezonde economie begint met grootschalig natuurherstel. Dat betoogt Willem Ferwerda, de nummer 1 in de Trouw Duurzame 100 in 2017 tijdens de jaarlijkse duurzame troonrede.

Deel dit artikel

Het Rijk verpacht zijn landbouwgrond aan boeren als inkomstenbron voor de schatkist

De discussie over dure pacht­con­trac­ten zit al jaren vast