Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Op stenensafari in een Urks reservaat

Groen

Charlot Verlouw

De stenen in het reservaat dreigen overwoekerd te raken, maar geld voor onderhoud ontbreekt. © Herman Engbers
Reportage

Stenen, gras, nog meer stenen, mos, hier en daar een jeneverbes. Echt spannend ziet het geologische Van der Lijn-reservaat bij Urk er niet uit. Maar zeg dat niet te hard in het bijzijn van de vrijwilligers die er werken. ‘Over die stenen vallen genoeg smeuïge verhalen te vertellen.’

Vitrines, boeken, tafels met kleurpotloden voor kinderen: in de Gesteentetuin op het voormalig eiland Schokland staat een doorsnee bezoekerscentrum. Buiten zijn wat geologische vondsten te zien, netjes geordend en voorzien van informatiebordjes. Stenen, mineralen, ontdaan van mos en andere begroeiing. Er wordt dan ook hard gewerkt door vrijwilligers om de geologische vondsten in de tuin vrij te houden van begroeiing. “Dat is nou precies wat we missen in het reservaat”, zegt gepensioneerd kwartair-geoloog Paul van Olm.

Lees verder na de advertentie

Met het reservaat doelt hij op het Van der Lijn-reservaat bij Urk, tien minuten rijden verderop. Dat is een groot veld met zwerfstenen dat in 1942 bloot kwam te liggen bij het droogleggen van de Noordoostpolder. Het is een uniek reservaat vol stenen die uit Scandinavië zijn meegesleurd door het landijs dat Nederland deels bedekte tijdens de ijstijd, zo’n 150.000 jaar geleden. Op de plek waar Van Olm en Flevo-landschapsvrijwilliger Wim de Graaf hun rondleidingen geven en geologen onderzoek doen, lag het ijs ooit 800 meter hoog.

In­druk­wek­ken­der zijn toch de grotere exemplaren, waar de geschiedenis als een boek van af is te lezen.

In 1942 was het nog een kaal veld met alleen maar keien en bijzondere, grote stenen, 300 hectare groot. De ontdekker en naamgever, amateur geoloog Pieter van der Lijn (1870-1964), zag de waarde van het gebied in en bedong na de oorlog bij de overheid toestemming om het te beschermen. Dat is deels gelukt: twee hectare bleef ongeschonden, de overige 298 hectare werd gebruikt voor een productiebos, het huidige Urkerbos. Een deel van de stenen die in de weg zaten bij het aanplanten van de bomen van dat bos zijn ondergebracht in de Gesteentetuin.

Het reservaat, ter grootte van ongeveer twee voetbalvelden, heeft nu te lijden onder de gang van de natuur. De geologische schatkamer is grotendeels aan het oog onttrokken door oprukkend groen. Wie flink woelt met zijn voeten in het gras, voelt daar onder de ronde steentjes van de keienvloer. Vroeger werd het groen nog chemisch weggespoten, maar daar wil beheerder Het Flevo-landschap niet meer aan. Van Olm wrijft over het oppervlakte van de stam van een afgezaagde jonge berk. “Als je hier nou een beetje gif op smeert, is hij zo weg, maar ja.” Als je het reservaat echt vrij wil houden van begroeiing, moet je er haast elke twee weken aan de slag. Voor het handmatig wegwerken van de begroeiing zijn geld en mankracht nodig, maar dat ontbreekt. Soms komt de scouting even een rondje struiken kappen, of gaan vrijwilligers aan de slag, maar dat is niet voldoende.

Het testen van een steen. © Herman Engbers

Niet dat ze het niet geprobeerd hebben met andere middelen. Zo werden er pony’s losgelaten op het terrein om de begroeiing weg te eten, maar kinderen gingen met de stenen sjouwen om barrages aan te leggen voor de schattige paardjes. Later werden er schapen neergezet, maar die vraten aan de zeldzame jeneverbes, die goed groeit op de keilemen ondergrond. Het plan is nu om te experimenteren met het wegbranden van de begroeiing. Op een enkele plek is dat al gedaan, zodat de vloer met kleine steentjes bloot is komen liggen.

Trollebrood en spataderen

Op het oog lijkt die keienvloer niet zo interessant, maar Van Olm pikt er zo twee vuurstenen uit, glimmende, glasachtige stenen die in de prehistorie werden gebruikt om gereedschap van te maken. Of kleine stenen met rood graniet. “Dat vind je niet in het zuiden hoor. Belgen komen hierheen om graniet te zien.”

Indrukwekkender zijn toch de grotere exemplaren, waar de geschiedenis als een boek van af is te lezen. Van Olm loopt naar een grijs groenachtige steen ter grootte van een basketbal die deels vlak is en deels een merkwaardig bobbelig patroon heeft. “Daar is vloeibaar magma in gespoten, daardoor werd het een gekruist stuk graniet. Je ziet het haast stollen”. Ptygmatische plooiing heet het. “Spataderen in een steen”, noemt vrijwilliger De Graaf het.

Het pronkstuk van het reservaat is het trollebrood. © Herman Engbers

Even verderop staat het pronkstuk van het reservaat, het trollebrood, vernoemd naar een Scandinavische mythe. Anderhalf miljard jaar oud zwart steen, in plakjes gesneden, zo lijkt wel. Gespleten door de vorst tijdens de laatste ijstijd.

Een ander groot exemplaar, een fijne graniet, zit vol krassen, die zijn ontstaan tijdens het transport met het landijs. “De stenen hier zijn soms een miljard jaar of ouder. Uit de tijd dat de eerste bacteriën zuurstof gingen maken.” Sommige stenen zakken weg in de drassige ondergrond, alsof de aarde ze opslokt. Van Olm en De Graaf zouden ze het liefst allemaal uitgraven.

De stenen bij Urk zijn natuurlijk niet de enige sporen die door de dikke ijslaag zijn achtergelaten in Nederland. De Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe zijn door het landijs opgestuwd, ook heeft de sneeuw- en ijsmassa stenen meegesleurd waar in Drenthe de hunebedden van gemaakt zijn. De stenen die in het reservaat liggen zijn op zichzelf niet zeldzaam: je vindt ze in heel Scandinavië en ook in de rest van Noord- en Midden-Nederland zijn ze wel te vinden. Toch is het reservaat uniek, zegt Van Olm. “Hier is geen mens aan geweest. Er is niet op geboerd, niks. De stenen liggen in principe nog precies op de plek waar de natuur ze toen heeft achtergelaten.”

De aanwezigheid van de stenen heeft ook zijn weerslag gehad op de cultuur van Urk en Schokland. “Het is bijzonder om te zien hoe Urk met stenen leeft”, zegt De Graaf, gepensioneerd geschiedenisleraar. “Bij de vuurtoren voor de kust van Urk ligt het vol met zwerfstenen. In de zomer zien Urkers zo’n jacht zo nu en dan op de stenen kletteren.” Urker straatnamen als de Oslolaan en de Bornholmlaan herinneren aan de Scandinavische herkomst van de aangevoerde stenen en bij gebrek aan ooievaars hebben de Urkers hun eigen mythische antwoord bedacht op de vraag waar kinderen vandaan komen. Namelijk uit de Ommelebommelestien, een enorme zwerfkei voor de kust van Urk die bij een niet al te hoge waterstand duidelijk zichtbaar is. Daar roeit vader samen met de vroedvrouw heen om de nieuwe spruit te halen.

Het reservaat is voorlopig alleen met een gids te bezoeken, zo nu en dan wordt er nog onderzoek gedaan door geologen van de Universiteit Utrecht of de Vrije Universiteit. Van Olm zou er graag ooit een wandelpad aanleggen langs de belangrijkste stenen. Ook dat zit er wegens geldgebrek voorlopig niet in. “Jammer, je hebt hier de hele geschiedenis voor je.”

Stenen in soorten en maten

Geoloog Pieter van der Lijn determineerde zestig stenen in het reservaat en gaf ze allemaal een naam. Een deel doet denken aan het aardrijkskundeboek van de middelbare school: graniet, migmatiet, zandsteen. Maar wie de lijst met stenen goed bekijkt zou haast denken door een Ikea-catalogus te bladeren. In het reservaat vind je onder andere de Rödö graniet, afkomstig van het eiland Rödö in Noord-Zweden, en de Smaland graniet, afkomstig uit Smaland. En wat te denken van de Alan Rapakivi, vernoemd naar de Finse naam voor vuile, slechte steen. Ook is er een vreemde eend in de bijt: de gabbro, afgeleid van het Italiaanse granito di gabbro: op graniet lijkend.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel

In­druk­wek­ken­der zijn toch de grotere exemplaren, waar de geschiedenis als een boek van af is te lezen.