Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Nederlandse klimaatbeleid mist iets positiefs

Groen

Esther Bijlo

Al Gore tijdens het World Economic Forum in Davos. © EPA

De elite voelt wel dat er iets broeit, bleek vorige week tijdens het jaarlijkse sneeuwuitje in Davos , waar het op het World Economic Forum, ging over klimaat en ongelijkheid. Maar hoe neem je boze burgers mee in de klimaatdiscussie? Geef ze bijvoorbeeld zicht op nieuwe banen voor je de ‘kolenbanen’ schrapt.

 VVD-fractieleider Klaas Dijkhoff draagt graag een vest. Vast ook een geel vest, want hij vindt niet dat ‘de burger’ op moet draaien voor klimaatbeleid en dat dreigt volgens hem wel te gebeuren. In De Telegraaf nam hij daarom onlangs luid en duidelijk afstand van het klimaatakkoord waar heel polderend Nederland afgelopen jaar op verzoek van het kabinet talloze vergaderuren aan heeft besteed.

Lees verder na de advertentie

Het is Dijkhoff – en de krant van wakker Nederland met koppen als ‘Klimaatkassa’ en ‘Vlees moet op rantsoen’ – nog niet gelukt een brede beweging van ‘gele vestjes’ in Nederland te ontketenen. Het Franse voorbeeld van de protesten in veiligheidshesjes tegen een CO2-heffing op brandstof krijgt nog geen navolging. Maar dat kan snel veranderen. Binnenkort maken de planbureaus PBL en CPB bekend of de plannen uit het klimaatakkoord voldoende zijn om de doelen te halen die Nederland zichzelf gesteld heeft voor 2030. Waarschijnlijk niet, zo is al uitgelekt. Ook slaagt de Nederlandse staat er niet in aan het vonnis in de klimaatzaak van Urgenda te voldoen. Het PBL rekende vorige week voor dat de verlaging van de uitstoot in 2025 blijft steken op 21 procent, terwijl 25 procent vereist is.

Slappe maatregelen

De maatregelen waar Dijkhoff tegen ageert zijn dus niet te rigoureus, zoals hij doet voorkomen, maar juist te slap: te weinig vermindering van CO2-uitstoot, te laat. Er zullen snel nieuwe, deels pijnlijke maatregelen genomen moeten worden. De volgende kop in De Telegraaf is al te maken: ‘Automobilist wordt klimaatslak’, want 130 rijden op de snelweg mag wellicht niet meer omwille van de emissies.

Het geeft een nogal tegenstrijdig beeld. Een fractieleider van een liberale partij meent voeding te moeten geven aan nog niet ontkiemde burgerprotesten. Die partij heeft de doelstellingen om de Nederlandse uitstoot van broeikasgassen terug te dringen met het volle verstand getekend. En die partij maakt bovendien deel uit van het kabinet en kan dus aan knoppen draaien die de burger ontziet of compenseert in de portemonnee. Maar die partij doet dat niet.

Het tekent het ongemak en de weifeling waar regeringen mee worstelen nu het menens wordt met klimaatbeleid. Terwijl in 2015 iedereen nog juichte dat vrijwel alle landen in Parijs beloofden de opwarming van de atmosfeer te beperken tot onder de 2 graden, liever nog tot 1,5 graad, staat het er drie jaar later minder florissant voor.

Het klimaatpanel IPCC berekende een paar maanden geleden dat met de plannen die overheden nu hebben, de aarde afstevent op 3 graden opwarming aan het eind van deze eeuw. Volgens wetenschappers is dat een recept voor gevaarlijke stijging van de zeespiegel, extreem weer, droogtes, gebieden die onleefbaar worden. Dat zal het leven van veel mensen nodeloos ingewikkeld maken en veel geld gaan kosten, veel meer, verwachten klimaateconomen, dan wanneer politici nu ingrijpen.

Voor de toekomst

Dat ingrijpen is lastig, laten de Fransen zien. Een CO2-heffing op diesel en benzine aan de pomp roept al heftige reacties op. Leuk, dat klimaat, maar hoe kom ik aan het eind van de maand rond, vraagt het gele hesje zich af. Nu zijn de Franse protesten niet te reduceren tot een portemonneekwestie. Er speelt ook andere onvrede mee en afkeer van premier Macron. Bovendien: het gekleurde vestje is ook mediageniek, een grote klimaatmars in Frankrijk in december trok aanzienlijk minder aandacht.

Toch onthullen de optochten op de Champs-Elysées dat er voor geloofwaardig klimaatbeleid veel meer nodig is. Het is al moeilijk uit te leggen dat maatregelen nu nodig zijn om vooral een probleem in de toekomst op te lossen, sowieso een uitdaging voor de menselijke geest. Die stappen komen daarnaast op een moment dat het kapitalistische systeem in in het Westen kraakt in zijn voegen. Decennia van liberalisering, deregulering en globalisering hebben hun sporen nagelaten. Er was een financiële crisis in 2009, banken moesten met belastinggeld gered worden. De ongelijkheid binnen landen is toegenomen. De lagere en middeninkomens krijgen een kleiner deel van de economische taart, vermogende burgers en bedrijven een steeds groter stuk. De macht van de vakbeweging is afgenomen. Flexibilisering van de arbeidsmarkt leidt tot meer onzekerheid. Tegelijk is de publieke armoede op sommige fronten toegenomen omdat de overheid zich terugtrok en meer is gaan leunen op de ‘zelfredzame burger’. De groeiende onzekerheid en ongelijkheid voedt nationalisme, zie de brexiteers en de Trumpstemmers.

World Economic Forum

De ‘elite’ voelt ook wel aan dat er wat aan de hand is. Op de agenda van het World Economic Forum in Davos vorige week was het belangrijkste thema globalisering. ‘Davos’ is het jaarlijkse sneeuwuitje in Zwitserland waar regeringsleiders, CEO’s en leiders van internationale organisaties prangende economische kwesties bespreken. Ook premier Rutte en minister van financiën Hoekstra vlogen naar de berg. Globalisering levert meer winnaars op dan verliezers, hield oprichter van het WEF Klaus Schwab de bezoekers van de conferentie vooraf voor, maar het is nu wel het moment om stil te staan bij de verliezers.

© EPA
De klimaatplannen komen op een moment dat het westerse kapitalisme kraakt in zijn voegen

Schwab maakt onderscheid tussen globalisering en globalisme. Het eerste is een feit, zoiets als regen, dankzij technologische vooruitgang is alles met alles te verbinden. Globalisme echter “is een ideologie die de mondiale neoliberale orde boven nationale belangen stelt”, aldus Schwab. “Niemand kan ontkennen dat we in een geglobaliseerde wereld leven. Maar of ons hele beleid ‘globalistisch’ moet zijn is zeer discutabel.”

De mensen die aan de knoppen zitten in deze wereld moeten daarom op zoek naar ‘Globalisering 4.0’, zoals het in Davos heette. Ofwel de goede kanten van wereldwijde uitwisseling en verdere technologische doorbraken benutten, maar wel socialer en duurzamer. Niet wegkruipen achter nationale grenzen, is het devies van Schwab. Ironisch genoeg waren de regeringsleiders met de meeste interne sores er niet: May, Trump en Macron hadden geen tijd.

Globalisering 4.0

Hoe Globalisering 4.0 er dan praktisch uitziet, is nog niet zo duidelijk. Zoiets als: bescherm niet de banen in je eigen vuile kolenindustrie, maar benut techniek van elders, creëer nieuwe banen met schone energie en verdeel de winsten eerlijker. Zoals gebruikelijk leunt ‘Davos’ daarbij zwaar op publiek-private samenwerking. Geen dictaten van overheden voor het bedrijfsleven, maar gezamenlijke stappen.

Dat is niet genoeg om die nieuwe socialere en klimaatbestendige golf van globalisering te doen slagen, brachten de ook in Davos aanwezige ngo’s hier tegenin. Een sterke overheid is een absolute voorwaarde voor effectieve maatregelen tegen opwarming van de aarde, betoogde directeur Winnie Byanyima van Oxfam.

Traditiegetrouw brengt Oxfam vlak voor het Zwitserse treffen de nieuwste cijfers over de ongelijkheid naar buiten. De rijkdom hoopte zich afgelopen jaar weer verder op bij de meeste vermogenden en de grote bedrijven. Klimaatverandering is ‘een symptoom van een giftige mondiale economie’ die alleen oog heeft voor groei in harde euro’s en niet voor schade aan milieu, natuur en mensen. Zonder strakkere regels en eerlijke belastingheffing zal de kloof tussen de over de sneeuw glijdende elite en de gele hesjes niet overbrugd worden, denkt Byanyima, en zijn degenen die het hardst getroffen worden door klimaatverandering onvoldoende beschermd.

EU-fonds

Ook Thomas Piketty, de Franse econoom die de groeiende ongelijkheid in westerse landen nauwkeurig in kaart heeft gebracht, denkt dat er meer nodig is voor een sociaal en klimaatbestendig kapitalisme.

Begin december lanceerde hij met meer dan 50 andere wetenschappers en voormalige bewindslieden een plan voor een ‘rechtvaardiger Europa’ dat een antwoord moet zijn op groeiende armoede, klimaatverandering, migratie en cynisme over de democratie. Hef flinke belastingen op multinationals, miljonairs en CO2-uitstoot en creëer daarmee een fonds met 800 miljard euro, is het plan. Dat is vier keer zoveel als de Europese Unie nu te besteden heeft. Een nieuw orgaan van gekozen politici zou over het geld moeten beslissen. De helft gaat direct naar de betrokken landen, het is niet de bedoeling dat er via een sluipweg een soort Europese federatie ontstaat. De rest van het geld zou ten goede moeten komen aan onder meer onderwijs, onderzoek, groenere landbouw en industrie en duidelijker migratiebeleid.

Verhuld facisme

In de VS hebben jonge activisten een ‘Green New Deal’ in de maak dat uitgaat van dezelfde gedachte om sociale en klimaatdoelen te verenigen. Het is een breed plan dat voet aan de grond krijgt bij de Democraten als antwoord op Trumps fossielbeleid. De overheid moet investeringen in schone energie en technologie stimuleren, zodat nieuwe werkgelegenheid ontstaat. Doe dat dan wel in de juiste volgorde, stelde gezaghebbend econoom Joseph Stiglitz een paar weken terug in een opiniestuk.

Creëer eerst nieuwe, goedbetaalde banen, voordat de oude kolenbanen verdwijnen. Ofwel: de volgorde doet ertoe. Belast daarom ook eerst de fossiele industrie voor CO2-uitstoot voordat de autorijder aan de pomp de rekening ziet stijgen. Koppel de Green New Deal ook aan betere toegang tot onderwijs en huisvesting. Met zo’n heel pakket wordt weer duidelijk wat de overheid kan doen voor de burgers, stelt Stiglitz. “We hebben iets positiefs nodig om ons te redden van de bedenkelijke golf van populisme, nationalisme en verhuld fascisme die over de wereld rolt.”

Niet zo gedeprimeerd

Iets positiefs, daar ontbreekt het in het Nederlandse klimaatbeleid aan. Het gaat over moeizaam onderhandelen, offers die gebracht moeten worden, dingen die ‘niet meer mogen’, ‘een slag voor het kabinet’ als er extra maatregelen nodig blijken om de eigen doelstellingen voor minder CO2-uitstoot te kunnen halen.

De Europese Commissie betoogt vandaag in een discussiestuk dat die gedeprimeerde benadering niet nodig is en weinig constructief. “Het is een valse tegenstelling als je zegt dat de benodigde maatregelen ten koste gaan van welzijn en welvaart van onze burgers. Het tegendeel is waar”, zei Eurocommissaris Frans Timmermans in een toelichting.

Het kolenplan dat de Duitse polder – een brede commissie – afgelopen weekend bekend maakte, geeft daar meteen een concreet voorbeeld van. Het stelt voor dat Duitsland tussen nu en 2038 afscheid neemt van de fossiele brandstof.

Maar niet zomaar. Het koppelt daar een omvangrijk sociaal plan aan voor investeringen in innovatie, infrastructuur, nieuwe werkgelegenheid, de commissie bedacht honderden projecten om een armoedeval en boze kiezers in de mijnregio’s voor te zijn.

Lees ook:

De nieuwe ‘inconvenient truth’: dijken ophogen is noodzakelijk klimaatbeleid

De meeste aandacht op de VN-klimaattop in Polen, die vandaag begint, zal uitgaan naar het tegenhouden van de klimaatverandering. Maar dat is niet genoeg, zegt Patrick Verkooijen, directeur van een nieuw topinstituut voor klimaatadaptatie. Huizen moeten sterker, dijken hoger, gewassen droogtebestendig.

Deel dit artikel

De klimaatplannen komen op een moment dat het westerse kapitalisme kraakt in zijn voegen