Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Malaria bestrijden met Nederlandse zweetvoeten

Groen

Monica Wesseling

De zweetvoeten van 48 Nederlandse mannen binden de strijd aan tegen malaria in Afrika. Gesynthetiseerde extracten van de geur moeten het merendeel van de malariamuggen wegvangen en het aantal besmettingen sterk verminderen. Chemische middelen zouden daardoor overbodig worden. Komende maand vertrekt Willem Takken, hoogleraar entomologie aan de Wageningen Universiteit, naar Kenia om de door hem bedachte methode uit te proberen.

Malaria is een onderschat probleem, zo toonde een onlangs in het wetenschappelijke blad The Lancet gepubliceerde studie. Elk jaar sterven wereldwijd 1,2 miljoen mensen aan de door muggen overgebrachte ziekte, bijna twee keer zoveel als de Wereldgezonheidsorganisatie WHO tot nu toe aannam. Jaarlijks worden 200 tot 250 miljoen mensen besmet. Vooral in Afrika werkt de ziekte ontwrichtend omdat daar het aantal besmettingsgevallen erg groot is. Zelfs de voedselvoorziening lijdt eronder: als veel mensen ziek zijn, kunnen ze het land niet bewerken. "Patiënten zijn te genezen met medicijnen, maar voor Afrika biedt dat geen soelaas", zegt Takken. "Niet alleen is het logistiek onmogelijk, maar bovendien ontwikkelt de malariaparasiet al heel snel resistentie."

Omdat daardoor preventie als enige bestrijdingsmethode overblijft, kent de WHO het 'Roll Back Malaria'-programma waarbij moeders en kinderen gratis een klamboe kunnen krijgen die is geïmpregneerd met bestrijdingsmiddel. Als ze ondanks die voorzorgsmaatregelen toch ziek worden, krijgen ze een gratis behandeling met medicijnen. Op termijn biedt het programma volgens de entomoloog echter onvoldoende soelaas omdat de muggen snel resistent zijn tegen nieuwe medicijnen. "We moeten nu dus al aan een nieuwe methode werken."

Misschien kan nu met de methode-Takken, het wegvangen van muggen met geurstoffen, een nieuwe aanval worden geopend op malaria. Deze aanpak introduceerden Takken en collega's eerder al met succes bij de bestrijding van de slaapziekte, overgebracht door de tseetseevlieg. Het idee lijkt zo simpel: vang zoveel mogelijk muggen weg opdat er nog nauwelijks besmettingen mogelijk zijn.

Muggen hebben bloed nodig om eieren te kunnen produceren. Ze detecteren ons (en andere zoogdieren) op geur. De geurstoffen vangen ze op met de haartjes op hun antennes, waarna de onderliggende zenuwen signalen doorgeven aan de hersenen. Een mens produceert al snel 400 tot 500 geurstoffen, maar slechts een klein deel (vooral melkzuur en vetzuren) is in dit verband belangrijk.

De ene mens is 'lekkerder' dan de andere doordat hij andere geuren afscheidt. Om een voor de muggen zo sterk mogelijk lokmiddel te kunnen maken, moest Takken dus eerst de voorkeur van de malariamug zien te achterhalen. Daartoe volgde hij 48 mannen een jaar lang. Vrouwen zijn voor dit doel ongeschikt; door hun menstruatie ruiken ze niet altijd hetzelfde. Tot zes keer toe moesten de mannen enkele dagen lang een strikt dieet volgen en vervolgens een half uur lang de voeten over glazen knikkers bewegen om hun geurstoffen daarop af te zetten. De knikkers gingen daarna een windtunnel met muggen in (muggen vliegen tegen de wind in) en daarbij werd de voorkeur van de muggen genoteerd. Van de lekkerste luchtjes werd een mengsel gemaakt. Takken: "Afrikaanse mannen hebben iets andere huidbacteriën, maar de belangrijkste vetzuren blijken dezelfde. We konden dus met het Hollandse mengsel verder."

Dat Hollandse mengsel - zeg maar de voorkeurszweetlucht van de mug - is gesynthetiseerd om het royaal te kunnen produceren zodat het in de praktijk op grote schaal kan worden getest. Probleem was alleen dat bedrijven niet staan te springen om geld in zo'n praktijkproef te steken. Afrika lijkt immers niet het continent waar het Grote Geld te verdienen is, zo vertelt Takken.

Dus ging hij de boer op. En met succes: COmOn, een stichting voor goede doelen, schonk een onbekend bedrag en de koffers kunnen gepakt. "Het Rusinga-eiland in het Victoriameer in Kenia is voor zo'n test ideaal. Er wonen 30.000 mensen en er is nu geen andere vorm van bestrijding. De malariamug komt daar oorspronkelijk voor, maar er kunnen geen nieuwe muggen bijkomen van het vasteland, daarvoor ligt het eiland te geïsoleerd," schetst Takken de situatie enthousiast. "Dat maakt bestrijding makkelijk: weg is weg."

Alle huizen worden uitgerust met een muggenval met een geurextract. Omdat er een ventilator nodig is om de muggen in de val te krijgen, krijgen alle 6000 huizen ook meteen elektriciteit (middels zonnepanelen). "Een geweldig bijkomend voordeel. Opeens kunnen de bewoners van het eiland ook 's avonds lezen, studeren en hun telefoons opladen. De walmende olielampjes zijn niet meer nodig." Behalve vallen worden ook geïmpregneerde klamboes uitgereikt.

Komende maand vertrekt Takken. Hij blijft maar even in Kenia; Afrikaanse onderzoekers van het International Centre for Insect Physiology and Ecology voeren de proef verder uit, vanuit Wageningen begeleid door Takken en collega's. Er wordt een nulmeting gedaan om de huidige besmettingsdruk te meten en halverwege volgend jaar moet de nieuwe methode volledig draaien. Weer een jaar later moet duidelijk zijn of de zweetvoetengeurval soelaas biedt.

Takken heeft alle vertrouwen: "Je kunt natuurlijk nooit alle muggen wegvangen. Maar als we van 100 besmettingen per dag terug kunnen naar één, dan hebben we al een wereld gewonnen. En dat kan hiermee, daarvan ben ik overtuigd. Voor 99 procent zeker!"

Afrikaanse malariamug
De Afrikaanse malariamug is voor 90 procent van mensenbloed afhankelijk (verder zoekt hij zijn voedsel bij geit, rund en schaap); in andere landen drinken de muggen meer bloed van andere zoogdieren. Dat de Afrikaanse mug zo sterk van mensen afhankelijk is, is het gevolg van de evolutie. Toen de Afrikaanse mens van de savanne naar het regenwoud trok, moest de malariamug zich wel helemaal op die mens specialiseren; in het regenwoud waren weinig andere warmbloedigen.

Deel dit artikel