Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe groene hoop in Groningen uitliep op geblunder: het fiasco van 'Warmtestad'

Groen

Frank Straver

Groningen, vorig jaar juli: het officiële begin van de aanleg van het aardwarmtenet voor Warmtestad. © HH
Groen

Groningen wil stoppen met aardgas, als geen ander. Jarenlang trof de stad voorbereidingen voor de winning van groene aardwarmte voor huizen. Maar ‘Warmtestad’ eindigde als fiasco, na aanzwellende zorg om de veiligheid. Hoe kon het zo mislopen?

Donderdag 5 maart 2015. Een groep Groningse politici trekt erop uit voor werkbezoek. Een studiereis noemen de raadsleden het zelf. Ze gaan naar Pijnacker, Zuid-Holland. Dáár moeten ze zijn, want daar draait het eerste grote aardwarmtesysteem van het land. De Groningers bekijken ketels en buizen. Ze zijn enthousiast, ook al kunnen ze van het belangrijkste deel niks zien. Zo’n drie kilometer onder hun voeten, diep in de aarde, zit het warme water dat het tuindersdorp omhoog pompt. Die hitte kan, via buizen, gebruikt worden in verwarming van ­bedrijven en volledige woonwijken. Dat willen we thuis voor onze ‘stadjers’ regelen, zeggen de Groningers, om van het gas af te komen.

Lees verder na de advertentie

Dat is allang geen vage wens meer. Tijdens die studiereis in 2015 werkt Groningen al vijf jaar aan een plan, later ‘Warmtestad’ gedoopt. De gemeente, die samen met het lokale waterbedrijf aandeelhouder is, wil aardgas in huizen vervangen voor schone bodemenergie. Voor het klimaat en zodat de provinciale gaskraan sneller dicht kan. Het plan ligt nog op de tekentafel, maar het is bloedserieus.

Veiligheid

In 2011 vraagt én krijgt Groningen toestemming van het Rijk om in de ­bodem te speuren naar een hittebron. Om die te gebruiken moet je de warmwaterbel in de grond aanboren, oppompen en met buizen naar woningen brengen. Na Pijnacker wippen de raadsleden tijdens die studiereis in 2015 ook in Dordrecht langs. Daar ligt de grond open, andere pioniers zijn er bezig met de aanleg van een warmtenetwerk.

Bij het werkbezoek is Jan-Diederik van Wees opgetrommeld, hoogleraar in Utrecht en expert bij TNO, om vragen van de Groningers te beantwoorden. Ze praten vooral over de veiligheid van aardwarmtewinning. Groningen wil van het gas af, maar ook van de ellendige ­bevingen door boringen. Omdat voor aardwarmte ook moet worden geboord, is dat een serieus punt, zeker met het oog op vele breuklijnen in de rommelende Groningse bodem.

De gemeente zag ‘geen aanleiding een verband te veronderstellen’ met bevingen

Twee dagen voor kerst 2015 krijgen ­onderzoeksbureaus IF en Q-con de ­opdracht om uit te zoeken of geothermie ook tot bevingen kan leiden. In mei 2016 zitten de resultaten in de mail. In de zomer laat de gemeente weten dat deze bevindingen ‘geen aanleiding ­geven een verband te veronderstellen’ tussen aardwarmte en mogelijke bevingen. Bevingsgevaar blijft in de gesprekken terugkomen, maar steeds minder prominent.

De miljoenenfinanciering regelen, daar draait het nu vooral om. Groningen kijkt reikhalzend uit naar het ­moment dat de aardwarmteboor de grond in kan. Voor een rendabel project is verder van belang dat er genoeg warmteklanten komen, minimaal 3500 huizen. Over die twee punten, geld en klanten, praat Groningen het meest. Bijna alle aandacht gaat, kortom, uit naar de businesscase.

Bevingen

Intussen gaan de bevingen door gaswinning gewoon door, zoals op 16 mei 2017 bij Zuidwolde. Groningen spreekt af: bij aardwarmtewinning moet een meetsysteem onder de grond komen, om eventuele trillingen direct te signaleren. Warmtestad denkt zo het onderwerp ‘veiligheid’ te kunnen afvinken. Het bevingsrisico is ‘nihil’, klinkt het steeds. “Een roze bril”, zou SP-raadslid Wim Koks later zeggen. Groningen neigde naar tunnelvisie, haalde weinig kennis binnen.

Dat blijkt als op vrijdag 14 juli 2017 burgemeester Den Oudsten aan de lijn hangt met Harry van der Meijden. Die laatste is baas van Staatstoezicht op de Mijnen (SODM), de landelijk waakhond van de bodem. Ze praten over een rapport dat Van der Meijden een dag eerder uitbracht: een speciale waarschuwing over de aardwarmtesector. Let op ‘verhoogde kans op natuurlijke aardbevingen’, zei SODM, zeker in Groningen, met een druk en kwetsbare gaswinningsgebied.

Hebben we zitten slapen, kunnen we nog wel verder?

Groningen reageert verbaasd. Er is steeds contact geweest met SODM, over techniek en veiligheid. Vanwaar deze waarschuwing? Die komt als donderslag bij heldere hemel, vinden ze in het noorden. In reactie erop geeft het projectteam van Warmtestad veiligheid meer aandacht. De studies over veiligheid komen uit de la. Experts pluizen een doemscenario uit. Maar zorgen ­maken ze zich nog steeds niet. Het team blijft opgewekt doorwerken aan het groene plan.

Zonder dat Groningen het doorheeft, is SODM intussen strenger gaan kijken naar aardwarmte. Het is een jonge techniek en veel dorpen en steden willen ­ermee aan de gang om gasloos te worden. SODM heeft een controlerende rol en de toezichthouder wil natuurlijk ­alles op alles zetten om nieuwe aardbevingen of milieurampen te voorkomen. Bovendien is SODM bezig om zichzelf beter te profileren als strenge waakhond, die bovenop de nieuwste ontwikkelingen zit. De waakhond wil ‘gezond wantrouwen’ koesteren, ook als het om mooie duurzame projecten als aardwarmte gaat. Het risico van bevingen bij het boren naar aardwarmte valt niet uit te sluiten, zegt de waakhond.

Het geld is weg

Vanaf dan, najaar 2017, gaat het in de Groningse politiek niet meer over de mooie groene doelen voor een gasloze stad. Er ontstaat een welles-nietesdiscussie. Het gesteggel tussen Groningen en waakhond SODM gaat over de vraag: welke gevaren kunnen er zijn? Ook in de gemeenteraad slaat de toon van de discussie tussen partijen en wethouder Gijsbertsen (GroenLinks) om. De vraag is niet meer: hoe ruilen we gas in voor bodemwarmte? Maar: hebben we zitten slapen, kunnen we nog wel verder? Het vertrouwen vervliegt, het optimisme van de beginjaren is weg. Gaat het nu over ‘Warmtestad’, dan klikt gemor en gezucht. Het is geen onderwerp van groene hoop meer, maar van gevaar en geblunder.

En dan gaat het snel. Op 2 november gaat per direct de stekker uit het boorplan van Warmtestad, nog voordat de boor de grond in ging. Er is al zes miljoen euro besteed, er zijn al warmtebuizen aangelegd. Dat geld is weg.

Wat wel blijft, is de Groninger wens om aardgasvrij te worden. Daar kan de gemeente nu mee aan de slag. Mogelijk is er warmte van een fabriek in de Eemshaven of een biomassaketel. Het is zelf denkbaar dat stroom van windmolens omgezet wordt in warmte voor huizen.

Kater

Misschien, ooit, wil Groningen weer over aardwarmte gaan nadenken. De enige partij die aardwarmte voorgoed afschrijft is het lokale 100% Groningen. Wil het geothermieplan een doorstart krijgen, dan moeten beefrisico’s wel tot in de puntjes bekend zijn en afgedekt. De SODM blijft daar scherp op toezien. Begin 2018 treedt Theodor Kockelkoren aan als hoogste baas en hij zegt al gauw: groene energie, van aardwarmte tot windmolens, houden we scherp in de gaten.

Op 18 juli 2018, in de laatste vergadering voor het zomerreces, zegt wethouder Gijsbertsen tegen de raad: “Het is teleurstellend dat aardwarmte niet door is gegaan.” Verwijzend naar de buizen de er al liggen, zegt hij ook: “Er ligt nu wel een warmtenet, waar Warmte­stad mee doorgaat.” De kwestie kost hem iet de kop. Een extern onderzoek laat zien: terwijl Groningen heel optimistisch toewerkte naar aardwarmte, keek SODM er steeds kritischer naar. Er is langs elkaar heengewerkt, maar van leugens of wanbeleid is geen sprake.

De raad keert terug met een kleine kater. Maar zoals GroenLinks-raadslid Van der Glas zegt: “Stilstaan is geen ­optie.” De stad moet net als heel Nederland van het gas af. In 2035 energieneutraal zijn, dat blijft het doel.

Lees ook:

Een akkoord over aardwarmte is cruciaal om Nederland aardgasvrij te maken

De nieuwe minister van klimaat, Eric Wiebes, krijgt een opdracht van ongekende proporties: aan het einde van deze kabinetsperiode moeten 50.000 woningen per jaar van het aardgas af en in 2050 moeten zelfs alle 7 miljoen huizen aardgasvrij zijn.

Deel dit artikel

De gemeente zag ‘geen aanleiding een verband te veronderstellen’ met bevingen

Hebben we zitten slapen, kunnen we nog wel verder?