Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe dieren het klimaat kunnen redden

Groen

Marc van Dijk Marc van Dijk

© Jenna Arts
Interview

De macht van het bedrijfsleven, klimaatverandering, nepnieuws: kan onze democratie de problemen van de 21ste eeuw nog aan? In een drieluik vraagt Trouw filosofen of zij een oplossing weten. Vandaag: dier en klimaat.

Hoe komt het dat milieu en democratie niet lekker samen lijken te gaan? Mensen die ervan overtuigd zijn dat een andere, meer gereserveerde houding ten aanzien van natuurlijke hulpbronnen in onze tijd noodzakelijk is, hebben meestal weinig vertrouwen in de politiek om dit voor elkaar te krijgen. Hetzelfde geldt voor het terugdringen van de CO2-uitstoot: hoe groter het geloof in de noodzaak ervan, hoe kleiner het geloof dat de politiek dit zal realiseren.

Neem de Britse Polly Higgins, die zichzelf 'advocaat van de aarde' noemt. Toen Trouw haar vroeg naar haar vertrouwen in internationale VN-klimaatconferenties, antwoordde ze: "We zijn er slechter aan toe dan vóór we met die conferenties begonnen. Het heeft enorm ingewikkelde mechanismen gecreëerd, en daarmee een hoop banen voor een hoop mensen die maar blijven rapporteren. Maar het doet niets aan het probleem."

Zelf denkt Higgins er wel iets aan te kunnen doen, door wereldwijd te ijveren voor de strafvervolging van de misdaad 'ecocide', een variant op genocide, waarbij niet de mens maar de natuur het eerste slachtoffer is. Wat de politiek er wel of niet van vindt, doet er niet meer zoveel toe', wanneer bedrijven vervolgd zouden worden voor het kappen van regenwouden in de Amazone, het winnen van teerzandolie in Canada, of de enorme uitstoot van CO2.

Cruciaal obstakel is alleen dat bestaande wetgeving hiervoor te weinig basis biedt, zeggen deskundigen. Internationaal strafrecht zou alleen iets tegen ecocide kunnen doen in verbinding met oorlogsgeweld. En in een context van oorlog is ecocide hooguit vervolgbaar als het 'buitenproportioneel' is. Maar wanneer is dat zo?

Lees verder na de advertentie

Al snel ben je weer terug bij af en heb je toch de politici weer nodig. Maar die politici worden verkozen op basis van beloften die ze doen aan hun kiezers voor een mandaat van beperkte duur. Het is de vraag of ze zich geliefd maken met radicale maatregelen ten gunste van het klimaat. Rechtsfilosoof Janneke Vink, promovenda en docent aan de Universiteit Leiden: "Het gaat ook nog eens om beloften die politici doen aan kiezers uit één gebied, zoals een stad of een land. Terwijl milieuproblematiek bij uitstek grensoverschrijdend is."

Nooit kwam het democratisch tekort inzake het klimaat scherper naar voren dan tijdens de 'klimaatzaak', door het activistische platform Urgenda aangespannen tegen de Nederlandse staat. De redenering van Urgenda was kort samengevat: als de staat in internationale verdragen de dreiging van klimaatverandering heeft erkend en heeft toegezegd de uitstoot te verminderen, dan moet hij zich hier ook aan houden. Anders verzaakt hij zijn zorgplicht tegenover zijn burgers.

In juni 2015 gaf de rechter Urgenda gelijk. De staat ging in hoger beroep. Advocaat Roger Cox, het juridische brein achter de zaak, werkt momenteel fulltime aan de voorbereiding. "We moeten de democratie onder curatele stellen," zei hij eerder.

Het is de vraag of politici zich geliefd maken met radicale maatregelen ten gunste van het klimaat

Interview: dit soort rechtszaken tast het vertrouwen aan

Rechtsfilosoof Janneke Vink heeft bezwaren tegen deze 'revolutie met recht'. "Het recht is als een elastiek. Het kan een effectief middel zijn om dingen gedaan te krijgen. Maar als je het te vaak inzet, verliest het zijn kracht. Zelfs als Urgenda opnieuw wint, kan het een pyrrusoverwinning worden."

Waarom?

"Dit soort rechtszaken tast het vertrouwen in de democratie aan. Kiezers denken: de regering doet niet wat wij hebben gevraagd, maar wat een niet-verkozen rechter haar oplegt, op grond van een klacht van een activistische club. Daarnaast zullen politici als het vonnis standhoudt misschien nóg voorzichter worden met het doen van toezeggingen om CO2-uitstoot terug te dringen. Politici willen het beleid maken en niet beleid uitvoeren dat hen door rechters gedicteerd wordt."

De rechter heeft geen beleid verzonnen. Het vonnis in de zaak-Urgenda was geheel gebaseerd op toezeggingen en doelstellingen die vorige regeringen geformuleerd hebben.
"Inderdaad. Maar onder juristen is discussie over de vraag of deze internationale afspraken de dwingende werking kunnen hebben die de rechtbank ze in deze zaak toedicht. Natuurlijk kan de rechterlijke macht de wetgevende macht soms corrigeren, maar dat moeten hoge uitzonderingen blijven.

In een democratische rechtsstaat moet de democratische beslissingsruimte zo min mogelijk worden ingeperkt door het recht. Eigenlijk zou de rechter de democratische weg alleen mogen afsnijden wanneer er fundamentele belangen van burgers in het geding zijn. Maar daarvan is in de klimaatzaak geen sprake. Het gaat hoogstens om mogelijke toekomstige gevolgen en mogelijke toekomstige slachtoffers."

En dat is geen fundamenteel belang? Het gaat om onze eigen (klein)kinderen, zeggen klimaatactivisten.
"Ja, dat zou waar kunnen zijn. Maar we hebben het hier over het in rechte afdwingen van klimaatbeleid. Vooralsnog zijn er geen concrete slachtoffers en misschien worden er alternatieve oplossingen gevonden voor de problemen. Maar het staat iedereen natuurlijk vrij om zich in het stemhokje in te zetten voor zijn of haar (klein)kinderen. Toch zien we juist daar dat het misgaat en manifesteert zich de tragedy of the commons: bijna niemand voelt individueel het belang van het opofferen van zijn eigen vrijheid voor het geheel. Laat staan voor toekomstige generaties. Het gaat in de democratie om het wegen van de belangen van degenen die er nu zijn."

Maar op basis van uitsluitend actuele belangen is het onmogelijk om tot een ander klimaatbeleid te komen.
"Misschien niet. Er is nog een andere mogelijkheid, als we een ander 'democratisch tekort' zouden aanpakken. Namelijk: het probleem dat dierenbelangen geen formele rol spelen in onze democratische instituten."

Janneke Vink © Trouw

Dat is een grote sprong.
"Het is minder vergezocht dan het lijkt. En het zou enorme positieve gevolgen hebben ten aanzien van de problemen die Urgenda en 'advocaat van de aarde' Higgins agenderen. Als dierenbelangen een formele rol zouden spelen in de democratie of het recht, zouden veel activiteiten die je 'ecocide' kunt noemen al niet meer kunnen plaatsvinden. Omdat die dieren onevenredig hard raken.

"In deze context zouden onconventionele, ondemocratische oplossingen naar mijn inzicht beter te verdedigen zijn, omdat die zouden dienen ter bescherming van nu levende dieren met relevante belangen. Dit in tegenstelling tot de klimaatveranderings-context, waarin mogelijke belangen van mogelijk toekomstige entiteiten de ingrepen zouden moeten rechtvaardigen. En dan ook nog op voorwaarde dat het probleem in de tussentijd niet op een andere manier wordt opgelost."

Zijn de belangen van dieren wel te wegen?
"Dieren kunnen niet aan onze onderhandelingstafels aanschuiven, daarom zal het niet een-twee-drie veranderen. Toch zijn er goede redenen om voor verandering te pleiten. De gevolgen van de institutionele uitsluiting zijn enorm: miljoenen dieren worden dagelijks legaal gedood en de verwachting is dat dit aantal alleen maar zal toenemen.

Tegelijkertijd weten we steeds meer over de capaciteiten van dieren, bijvoorbeeld dat veel meer diersoorten dan we dachten het vermogen blijken te hebben om te lijden. We weten ook steeds meer over hoe weinig we van hen verschillen. Bij andere groepen die we eerst uitsloten van het democratische proces, zoals vrouwen en slaven, hebben deze inzichten er uiteindelijk toe geleid dat ze stemrecht hebben gekregen. Met de kennis van vandaag is het niet goed te verdedigen dat dierenbelangen nog steeds niet meegewogen worden in het democratisch proces."

Is de parlementaire vertegenwoordiging van dieren niet nog veel minder haalbaar dan een stevig klimaatbeleid?
"Dat is bepaald niet zeker. Er zijn allerlei modellen te bedenken die de situatie voor dieren zouden kunnen verbeteren en die zonder al te veel moeite geïmplementeerd zouden kunnen worden. Zo zou je kunnen denken aan een dierenombudsman of een extraparlementaire adviescommissie over dierenaangelegenheden.

"Los van democratische verbeteringen kun je ook aan dierenrechten denken. In Amerika lopen momenteel al rechtszaken waarin de inzet is dat de rechtbank van chimpansees rechtspersonen maakt. Dat zou betekenen dat een chimpansee niet langer 'een ding' is, maar 'een persoon', mogelijk met enkele grondrechten.

"Uiteindelijk zou je ecocide misschien wel via die weg kunnen bestrijden en via dezelfde weg het klimaatprobleem kunnen aanpakken. Omdat het doelbewust platbranden van bossen chimpanseerechten schendt, en oliedumpingen de rechten van orka's. De bio-industrie zou misschien moeten worden verboden omdat hij varkens- en koeienrechten schendt. Gevolg zou zijn dat de grootste veroorzaker van CO2-uitstoot dan wegvalt."

Meer lezen en kijken?

Roger Cox: 'Revolutie met recht'. Rijpkema, Bastiaan & Machteld Zee (red.). Uitgeverij: Planet Prosperity Foundation, 2011. 'Bij de Beesten af! Over dierenrecht en onrecht', Uitgeverij: Bert Bakker, 2013.

'Unlocking the cage' (2016), documentaire van D.A. Pennebaker en Chris Hegedus. Gratis terug te kijken via npo.nl/2doc.

Los van democratische verbeteringen kun je ook aan dierenrechten denken

Janneke Vink, rechtsfilosoof



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Het is de vraag of politici zich geliefd maken met radicale maatregelen ten gunste van het klimaat

Los van democratische verbeteringen kun je ook aan dierenrechten denken

Janneke Vink, rechtsfilosoof