Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het landgoed van ridder Amelis

Groen

Hans Marijnissen

Het wordt tijd eens ter plekke te gaan kijken. De auto blijft achter op de parkeerplaats aan het begin van de laan naar landhuis Oud-Amelisweerd, of wat daar van over is. De oude laan is gehavend. Dode bomen zijn deels vervangen door jonkies, terwijl van enkele exemplaren de dode stam is blijven staan. Voor spechten moeten die een walhalla zijn, maar de symmetrie, en daar is het bij deze laan toch ooit om begonnen, is volledig verstoord.

Het landhuis zelf staat al jaren leeg. Binnen hangt een bijzonder Chinees behang aan de muren, dat geen daglicht kan verdragen. En daarom weet de gemeente Utrecht, eigenaar van het landgoed, niet wat het met het enorme pand aanmoet. En dat is aan de buitenkant te zien. Achterstallig onderhoud, verlaten aanblik.

Op naar de A27, die al duidelijk is te horen, maar nog in het groen ligt verscholen. Via een laan met jonge scheefgegroeide bomen - ze hebben geen kans omdat er te grote exemplaren naast staan - gaat de tocht richting landgoed Nieuw-Amelisweerd, waarvan de gebouwen door particulieren worden bewoond. Een zicht-as moet eindigen bij de gevel van het landhuis, maar een grote heg dwars op het pad gunt de bewoners juist privacy. Ze hebben hun bruine afvalcontainers demonstatief buiten hun tuin gezet.

En het laatste stukje: is dit nu een aangelegd landgoed, of toch een natuurlijk bos? Vlier, vogelkers en esdoorn bedekken de bodem. De aangelegde watergangen zijn dichtgeslibd en overgroeid. Op een enkel punt is een poging gedaan de doorkijkjes naar open landschap te herstellen, maar het deel van Amelisweerd dat grenst aan de A27 bestaat voornamelijk uit héél veel groen. Slecht onderhouden groen. Misschien wel te veel groen.

Daar is hij dan: de geluidswal voor de 'bak' waarin ruim 25 jaar geleden de snelweg verdiept is aangelegd. Landgoeddeskundige Simon Klingen gaat er met zijn rug tegenaan staan, en neemt dan vijftien grote passen. "Dit is dus het gebied dat zal verdwijnen als de A27 naar twee keer zeven rijstroken wordt verbreed." Maar wát verdwijnt er dan? "Ik zie in de strook een aantal eiken die zo'n tweehonderd jaar oud zijn", zegt Klingen terwijl hij op de denkbeeldige lijn van de nieuwe snelweg blijft lopen. "Ik zie wat beuk, wat esdoorn. Zonde hoor, als dit weggaat, maar niet onoverkomelijk. Deze strook bevat geen cultuur-historische elementen en ook geen ecologisch belangrijk landschap. Ik durf te zeggen dat dit het minst interessante deel van Amelisweerd betreft. Door tweederde van de strook loopt niet eens een wandelpad." De landgoedbezoekers zullen uiteindelijk van de uitbreiding van de snelweg niets merken, voorspelt hij.

Klingen kent Amelisweerd goed, dat eigenlijk uit drie verschillende landgoederen bestaat (zie kader). Zijn adviesbureau stelt samen met landschapsarchitecten beheerplannen op voor stadbossen en buitenplaatsen. In 2008 bepaalde hij samen met de vermaarde landschapsarchitect Michael van Gessel in opdracht van de gemeente Utrecht de waarde van de landgoederen aan de oostzijde van de stad en de staat waarin zij verkeren. "Laat ik vooropstellen dat we het hier over een uniek gebied hebben. Nergens in Nederland zijn drie aaneengesloten landgoederen te vinden, met een sterkte barokstructuur en lanen gericht op de aangrenzende rivier: de Kromme Rijn. Daarbij komt dat het landschapspark op klei ligt, rijke grond. Terwijl de meeste natuur in Nederland op arme zandgrond is gesitueerd. Dat maakt het gebied ook ecologisch interessant."

Maar, tekende Klingen al in zijn rapport in 2008 aan, het gebied staat onder druk en is al deels onder die druk bezweken. De A27 zorgt vanuit het westen voor geluidsoverlast, het park wordt door gebrek aan visie vanuit de gemeente niet goed beheerd waardoor het terrein 'verrommelt', en in het oosten blokkeren een paar boeren de vorming van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) waardoor het gebied slecht verbonden is met andere natuurgebieden. En dan zijn er nog in zijn ogen onbegrijpelijke planologische vergissingen gemaakt. Op het landgoed ligt een tenniscomplex en wie een pannekoek wil gaan eten in theehuis Rhijnauwen kan met zijn auto onder het historisch poortgebouw doorrijden om náást het theehuis te parkeren. In de ogen van Klingen en Van Gessel dienen auto's buiten het landgoed geparkeerd te worden.

De gemeente moest eigenlijk weinig van zijn adviezen hebben, concludeert Klingen nu. De analyse van een verrommeld landgoed met achterstallig onderhoud werd gedeeld, maar de oplossingen waren politiek te verstrekkend en financieel niet haalbaar. "De actiegroep Vrienden van Amelisweerd heeft in de Utrechtse politiek nog veel invloed. Die club, en dat wil ik echt gezegd hebben, heeft in de jaren tachtig verschrikkelijk goed werk verricht door met acties de geplande snelweg dóór Amelisweerd verlegd te krijgen naar de rand van het gebied."

Dat succes heeft echter geleid tot het adagium dat elke boom die om moet, er één te veel is. Maar juist daarom is Amelisweerd helemaal dichtgegroeid. Bos heeft onderhoud nodig. Kijk naar de lanen, zegt hij. "Als vijftig procent van de bomen in een laan ziek of dood is, is het moment aangebroken de hele laan te kappen en een nieuwe aan te leggen. Dat doet pijn, maar je moet ook aan de generaties na ons denken. Die kunnen er weer van genieten. Op Amelisweerd vervangen ze in de lanen alleen de zieke bomen, en ontstaan vreemde creaties met jong en oud door elkaar. 'Jong' kan niet groeien, omdat 'oud' het licht wegpakt. Dit beheer noem ik 'generatie-egoïsme': proberen de natuur te behouden om daar zelf van te genieten, maar niet denken aan de toekomstige generatie. De Vrienden van Amelisweerd gijzelen als het ware het Utrechtse natuurbeleid."

Het verzet tegen de verbreding van de A27 is daar volgens Klingen ook een voorbeeld van. Zie die weg niet als gevaar, maar probeer er je voordeel mee te doen. Sterker nog: de weg kan een oplossing betekenen voor alle knelpunten die hij in 2008 heeft gesignaleerd. "We hebben vastgesteld dat de strook groen die moet worden ingeleverd, weinig waarde heeft en nauwelijks recreatief wordt gebruikt. Er is daarentegen in het westelijke deel van Amelisweerd sterke geluidsoverlast." Door de verbreding wordt deze teruggedrongen. Er wordt voor 60 miljoen euro over een lengte van 250 meter een dak op de verdiepte snelweg gezet, terwijl er nog eens 15 miljoen euro is gereserveerd voor extra inpassingsmaatregelen als geluidsschermen. "Ik zou zeggen: pak die kans."

Omdat Amelisweerd in de beschermde Ecologische Hoofdstructuur ligt, moet de natuur die van het landgoed wordt afgesnoept elders worden gecompenseerd en geldt er een herplantplicht. Elke boom die wordt omgezaagd, moet elders weer nieuw worden geplant. "Natuurlijk heb je daarmee geen tweehonderd jaar oude eik terug, maar de compensatie biedt wel zicht op de toekomst. Met het geld dat vrijkomt kunnen boeren aan de oostzijde worden uitgekocht, én er kan geïnvesteerd worden in het herstel van de structuur van het landgoed."

De tegenstanders van de vernieuwing van Amelisweerd zouden zich eens moeten verdiepen in de mensen die de drie landgoederen in de zeventiende eeuw hebben gesticht. "Zij waren vooruitstrevender dan de natuurbeschermers van nu, die zijn doorgeschoten in 'het behoud ten koste van alles'." De stichters plantten jonge boompjes, opdat wij nu in 2012 kunnen genieten van historische lanen met volgroeide eiken. Klingen: "Bevlogen zijn ze wel, die 'Vrienden', maar wat meer vooruit denken zou nu uiterst welkom zijn."

Lees verder na de advertentie

Aanleg asfalt, redding van Amelisweerd
De landgoederen Oud-Amelisweerd, Nieuw-Amelisweerd en Rhijnauwen vormen samen met Fort Rhijnauwen uit de Nieuwe Hollandse Waterlinie de kern de groene long aan de oostzijde van Utrecht. Jaarlijks recreëren zo'n 1,5 miljoen omwonenden in het gebied.

De naam Amelisweerd is afkomstig van ridder Amelis, die begin dertiende eeuw een waard of weert bij Bunnik in gebruik nam. Een waard of weert is een eiland in een rivier of een stuk land dat bij hoog water onderliep. Daarna noemde de ridder zich Amelius uten Weerde, wat later Amelisweerd is geworden.

Het landhuis Oud-Amelisweerd dateert uit 1770. Het kasteel kreeg, tezamen met Nieuw-Amelisweerd, een zekere faam toen het in 1808 werd gekocht door koning Lodewijk Napoleon. In 1810 werden de landgoederen weer Nederlands bezit.

De naam Rhijnauwen wordt voor het eerst genoemd in 1212. Net als Oud en Nieuw-Amelisweerd was Rhijnauwen in de Middeleeuwen geregistreerd als ridderhofstad. Een ridderhofstad was een versterkt (stenen) huis, omgeven door een slotgracht.

Het Fort bij Rhijnauwen vormt een onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, aangelegd in de vorige eeuw.

Het bos van 'tot hier en niet verder'
De 'Vrienden van Amelisweerd' hebben zich met de Natuur en Milieufederatie Utrecht gebundeld in een 'burgerbeweging' die de naam 'De Kracht van Utrecht' draagt. Deze probeert het snijden in de Utrechtse stadsnatuur te voorkomen. Amelisweerd is in de ogen van woordvoerder Jan Korff de Gidts niet zomaar een stuk natuur waar een schijfje vanaf gaat, maar een icoon. "Bij Amelisweerd stellen wij concreet grenzen aan de groei", zegt hij. "Het is tot hier en niet verder." Zijn organisatie probeert niet alleen de verbreding van de A27 tegen te houden, maar ook duurzame alternatieven aan te dragen voor de verkeersproblemen rond Utrecht. Volgens Korff de Gidts is de verbreding buiten de huidige bak van Amelisweerd niet nodig. Bínnen de bak bestaat de mogelijkheid voor twee extra banen, terwijl het ook mogelijk is de groei van het autoverkeer te temmen, door de aanleg van fiets- en ov-netwerken. De maximumsnelheid rond Utrecht moet worden teruggebracht naar 80 kilometer per uur, om de uitstoot van fijnstof te verminderen. De 1,2 miljoen euro die wordt bespaard als de weg niet wordt verbreed, kan vervolgens in de ov-netwerken worden gestopt.

Minister Schultz van Haegen van infrastructuur en milieu zei vorige maand onder druk van de PvdA-fractie in de Tweede Kamer een onafhankelijk onderzoek toe naar de noodzaak en effecten van de verbreding van de A27.

Wilt u de reacties op dit artikel lezen? Registreer u hier voor een proefperiode van twee maanden.

Het plaatsen van reacties is voorbehouden aan de betalende abonnees van Trouw. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Het bekijken en plaatsen van reacties is voorbehouden aan onze betalende abonnees. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Als betalend abonnee kunt u een reactie plaatsen op dit artikel. Deze is alleen zichtbaar voor andere (proef)abonnees.

Om uw reactie te kunnen plaatsen, hebben we uw naam nodig. Ga naar Mijn profiel


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie