Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het is de ondankbare maar broodnodige taak van regeringen om vliegen te gaan belasten

Groen

Anne Grietje Franssen

© ANP

Het klinkt mooi: compenseren voor vliegen. Maar wat als een Afrikaans dorp moet wijken voor een stuwdam mede door jouw bijdrage ter compensatie van CO2-uitstoot? Het kan anders.

Het is een gevoelige vraag voor de veelreiziger met een slecht milieugeweten. Wat te doen als een avonturier op een plek woont waarvandaan hij zich soms uitsluitend per luchtverkeer kan verplaatsen? Het traject Zweden-Nederland is zo'n voorbeeld waar, sinds de opheffing van de nachttrein tussen Amsterdam en Kopenhagen, elk redelijk alternatief voor vliegen is verdwenen.

Lees verder na de advertentie

De luchtvaart veroorzaakt zo'n 2 tot 3 procent van de wereldwijde emissies. Met een jaarlijkse groei van ruim 4 procent dingt de sector mee naar de prijs voor de snelstgroeiende broeikasgasfabriek. In 2020 zal de uitstoot van het vliegverkeer ten opzichte van 2005 met 70 procent zijn gestegen.

In de wondere wereld van de broei­kas­gas­com­pen­sa­tie ontbreekt elke erkende standaard

Gelukkig kunnen vliegreizigers bij steeds meer luchtvaartmaatschappijen hun schuld afkopen. 'Met een kleine bijdrage maakt u uw vlucht CO2-neutraal', schrijft de KLM troostvol. Maar hoe graag de groene avonturier die mededeling ook wil geloven: een transactie van 1,59 euro voor de route Gothenburg-Amsterdam stelt niet echt gerust. Bovendien: waarom kost de milieuschade volgens onze Nederlandse vliegeniers nog geen twee euro, terwijl een passagier voor een soortgelijk traject uitgevoerd door een Britse maatschappij het - gevoelsmatig nog steeds te lage - bedrag van 10 euro overmaakt?

Nattevingerwerk

Volgens Stefan Gössling, hoogleraar duurzaam toerisme en mobiliteit aan de universiteit van Lund, hebben we hier veelal te maken met een sterk staaltje nattevingerwerk. Sommige maatschappijen hanteren een compleet willekeurig standaardbedrag van, zeg, een tientje per reiziger per vlucht. Andere doen iets beter alsof en komen opdraven met een som van het aantal ton uitgestoten CO2 gedeeld door het aantal stoelen in het vliegtuig.

Die 1,59 euro zou volgens KLM de 187 kilo door één reiziger veroorzaakte koolstofdioxide compenseren. Als we er al vanuit kunnen gaan dat dit bedrag inderdaad de individuele CO2-uitstoot neutraliseert, rest de vraag van de overige milieueffecten. Want waarom rept niemand over het roet, de stikstofoxiden en de andere broeikasgassen die de atmosfeer ongewild rijker werd tijdens die vlucht over de Noordzee? Een ding wordt snel duidelijk: in de wondere wereld van de broeikasgascompensatie ontbreekt elke erkende standaard. Het enige dat de berekeningen delen is hun arbitraire karakter.

Goed: je plicht is volbracht, je gift gestort. Maar wat gebeurt er vervolgens met dit wisselgeld? Ook hier blijken de opties uiteenlopend. KLM zegt te investeren 'in CO2-reductieprojecten met het Gold Standard-certificaat'. Gelukkig. Bij navraag blijken dat vooral "investeringen in kooktoestellen in Afrikaanse landen". Schone energieprojecten in ontwikkelingsgebieden zijn in de compensatiebusiness het meest in trek, gevolgd door bomenplantexpedities en bosbeschermcampagnes.

De manier waarop lucht­vaart­maat­schap­pij­en deze CO2-pro­gram­ma's presenteren zijn op z'n minst misleidend

Door die bescheiden bijdrage aan zo'n groene onderneming is de passagier, volgens onze koninklijke luchtvaartmaatschappij, van iedere last gevrijwaard. Ziezo, míjn CO2 is tenminste uit de lucht. Mocht de zeespiegel blijven stijgen: soit - ik ben het niet geweest.

Te optimistisch

Helaas, zegt Susanne Becken, hoogleraar toerisme aan de Australische Griffith universiteit. Dat is te optimistisch. "Die vlucht is niet ineens op magische wijze tenietgedaan." De manier waarop luchtvaartmaatschappijen deze CO2-programma's presenteren zijn op z'n minst misleidend, meestal regelrecht onjuist. De terminologie - compenseren, neutraliseren - wekt onterecht het idee dat je de uitstoot van je vliegreis afvangt, annuleert, ongedaan maakt.

Die compensatiebrijdage resulteert hooguit in een relatieve vermindering van de wereldwijde CO2-toevoer (ten opzichte van als dat bedrag niet betaald was), maar de broeikasgassen van de vlucht in kwestie zijn al toegevoegd aan de spreekwoordelijke uitstoothoop. Geen compensatieprogramma dat daar nog verandering in brengt. Zeker: het is mooi meegenomen als een dergelijk initiatief ergens ter wereld de CO2-uitstoot wat terugdringt, maar de broeikasgasconcentratie in de atmosfeer neemt daarmee nog niet af. In het beste geval stagneert de groei.

De aanplant van bomen kan wel tijdelijk helpen met de absorptie van CO2, zegt Becken, maar er zit een grens aan hoeveel grond je met aanplant kunt bedekken. Bovendien zouden die bossen tot in de eeuwigheid moeten blijven staan.

Wie meer transparantie verlangt, doet er goed aan zelf op zoek te gaan naar een com­pen­sa­tie­club

Al met al praat zo'n 'klimaatdonatie' - een term die volgens Becken de lading beter dekt - een vliegreis niet goed. Maar als je dan toch moet vliegen, vink dan op z'n minst die compensatieoptie aan. Het baat niet genoeg, maar schaden doet het ook niet.

O nee? Met wat oppervlakkig speurwerk stuit je snel op nieuws over hoe een dorp in West-Afrika moest wijken voor een met compensatiegeld gefinancierde stuwdam.

Gössling zucht. "Dat is vooral een makkelijk excuus om inert te blijven." Die enkele missers zijn in de media zo uitvergroot, zegt hij, dat de scepsis nu nodeloos regeert. Hij geeft wel direct toe dat luchtvaartmaatschappijen maar weinig inzicht bieden in wat er met het geld gebeurt. Wie meer transparantie verlangt, doet er volgens Gössling goed aan zelf op zoek te gaan naar een sympathieke compensatieclub.

De onderzoeker regelt zijn klimaatdonatie bijvoorbeeld altijd via het Duitse Atmosfair. Deze non-profit berekent tot in detail de milieuschade van een vliegreis. Ze houden rekening met veel meer factoren dan alleen de lengte van de vlucht en het aantal passagiers: met welk type toestel vlieg je, op welke hoogte, wat zijn de korte- en wat de langetermijneffecten op het milieu.

Maar ook Gössling plaatst de voetnoot dat een vermindering in vliegverkeer uiteindelijk de enige weg voorwaarts is. Passagiers hebben volgens hem te veel geloof in een nabije toekomst van extreme technologische voorspoed. Nog even, heerst het idee, en alle vluchten zijn op zonne-energie. Dus dan mag ik nu toch nog best elke twee maanden fossiel vliegen? Gössling: "Door dit misplaatste vooruitgangsdenken blijken ook steeds minder mensen bereid die paar euro's compensatiekosten te betalen." In 2017 koos een op de 535 KLM-reizigers voor een 'CO2-neutrale' vlucht.

Het is de ondankbare maar broodnodige taak van regeringen om vliegen te gaan belasten

Droevig

Het is droevig, ja, maar echt kwalijk kan Gössling het de passagiers niet nemen. "Het zijn de luchtvaartmaatschappijen die deze leugens de wereld in helpen. Ze blijven roepen hoeveel efficiënter ze worden, hoe snel de techniek verbetert. Maar overzeese vluchten op elektriciteit of zonnekracht gaan wij niet meer meemaken. Ondertussen neemt de uitstoot van de sector met het jaar toe."

Een andere oplossing die rondzingt is het broeikasgaspuntensysteem. In deze imaginaire vooruitblik ontvangt iedereen een gegeven aantal CO2-tokens. Het is dan aan jezelf om te beslissen: ik spaar mijn punten op en maak over vijf jaar een lange vliegreis. Of: ik gebruik ze in plaats daarvan om vlees te eten en elke maand nieuwe schoenen te kopen. Is dit dan onze toekomst?

Nee, nee, nee, zegt Gössling. "Leuk idee, maar veel te complex om in te voeren. Bovendien past zo'n gelijk-verdeel-project echt niet in ons door en door kapitalistische wereldbeeld."

Nee, vliegbelasting is volgens Gössling onze enige en laatste strohalm. Nu heeft de luchtvaart nog een uitzonderingspositie in het belastingstelstel: ze is vrijgesteld van brandstofaccijns, over tickets wordt geen btw geheven en intercontinentale vluchten vallen niet onder het Europese emissiehandelsysteem. "We moeten niet gaan wachten op een internationaal verdrag want dan kan je lang wachten." Het is de ondankbare maar broodnodige taak van regeringen om vliegen te gaan belasten. "En flink."

Lees ook: Vliegbelasting is 'goed voor de economie'

In 2021 komt er een vliegtax. Staatssecretaris Menno Snel: “Het idee dat uitstoot van kooldioxide niks kost, daar zijn wij inmiddels wel overheen.”

Lees ook: Treinreizen spaart het milieu, maar boek maar eens een ticket

Wie duurzaam wil reizen binnen Europa, reist niet per vliegtuig, maar pakt de trein. Al valt het niet mee om een goedkope, snelle treinreis te boeken.

Deel dit artikel

In de wondere wereld van de broei­kas­gas­com­pen­sa­tie ontbreekt elke erkende standaard

De manier waarop lucht­vaart­maat­schap­pij­en deze CO2-pro­gram­ma's presenteren zijn op z'n minst misleidend

Wie meer transparantie verlangt, doet er goed aan zelf op zoek te gaan naar een com­pen­sa­tie­club

Het is de ondankbare maar broodnodige taak van regeringen om vliegen te gaan belasten