Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het eeuwige ijs van Siberië wordt drassig

Groen

Geert Groot Koerkamp

Rusland, Verkhoyansk, September 8, 2018 Een verlaten fabriek uit de Sovjet-tijd in een moerassig gebied dat ooit bevroren was. © Joel van Houdt
Reportage

De bevroren ondergrond onder twee derde van het Russische landoppervlak ontdooit. Het leidt tot opmerkelijke vondsten uit de prehistorie. Maar de verdwijnende permafrost is vooral alarmerend : huizen worden onbewoonbaar, olie- en gasleidingen verzakken en oude ziektekiemen komen boven.

Vanuit de ruimte lijkt hij op een reusachtige trilobiet – een soort prehistorische pissebed – die in een zee van groen zwemt, of een uit zijn krachten gegroeide donderkop. De Batagajka-krater is een kilometer lang en tot achthonderd meter breed en hij heeft een maximale diepte van honderd meter. De omvang neemt nog ieder zomerhalfjaar toe, tot groeiende verontrusting van de schaarse omwonenden. Staand in het midden van de krater is dan het geluid van kabbelend smeltwater en scheurend ijs van alle kanten te horen.

Lees verder na de advertentie

Nu, hartje winter, heerst er een doodse stilte, ligt de dagtemperatuur rond de vijftig graden onder nul en is alles bedekt onder een dikke laag sneeuw. Maar juist hier, op de koudepool van het noordelijk halfrond, is het smelten van de permafrost een tastbare realiteit.

Ravijn

De krater ontstond al in de jaren zestig, waarschijnlijk aanvankelijk als gevolg van menselijke activiteit. Schaarse bezoekers van de taiga ontdekten in de bosbodem een engte van pakweg twintig meter diep en ongeveer even breed, die sindsdien allengs in omvang toenam en uitgroeide tot een ravijn. Ieder jaar dijt de inzinking met een meter of vijftien verder uit.

De plek ligt in het hart van de deelrepubliek Jakoetië, een gebied tweemaal zo groot als West-Europa maar met een bevolking gelijk aan die van Rotterdam en Utrecht samen. Batagajka bleek al gauw een waar eldorado voor paleontologen. De thermokarst, geleidelijke aardverschuivingen als gevolg van smeltende permafrost, legt bodemlagen bloot die tienduizenden jaren ontoegankelijk zijn geweest. Het is een ware schatkamer die door de perfecte conservering in het ijs een ongekend gedetailleerd beeld verschaft van levensgemeenschappen uit een ver verleden.

In Batagajka is prehistorisch stuifmeel aangetroffen en ook bomen die er honderdduizend jaar geleden hebben gestaan. Zelfs toevallige bezoekers vinden hier moeiteloos enorme mammoetbeenderen en soms ook slagtanden, wat al snel ivoorjagers naar Batagajka trok.

Bizon

Sensationeel is de vondst in 2009 van een complete, gemummificeerde jonge bizon en, vorig jaar, een veulen van een wild paard. Aan de houding te zien was het weggezakt in een moeras en bij wanhopige pogingen op het droge te klimmen een ellendige dood gestorven. De dieren waren volledig intact, met huid en haar, een unicum. Een Zuid-Koreaans bedrijf onderzoekt nu of cellen van het veulen kunnen worden gekloond. De bizon liep hier naar schatting achtduizend jaar geleden rond, de jonge hengst dertig- tot veertigduizend jaar. Het zijn getuigen uit de tijd dat het nu zo ijzige gebied behoorde tot een steppegebied met een veel milder klimaat.

Een Zuid-Koreaans bedrijf onderzoekt nu of cellen van het veulen kunnen worden gekloond

Onderzoekers verwachten dat de permafrost als gevolg van de opwarming van de atmosfeer verder zal wijken en dat er in Siberië meer van dergelijke kraters zullen ontstaan. De eerste tekenen daarvan hebben zich al aangediend op het schiereiland Jamal in Noordwest-Siberië. In Jakoetië zijn de winters minder koud geworden (extremen van min 60 of kouder zijn inmiddels zeldzaam), en ‘s zomers kampen de bewoners er met hittegolven, met temperaturen tot ver boven de 30 graden.

Olie- en gasvelden

Alle euforie over de waardevolle wetenschappelijke vondsten ten spijt, zal het dooiproces voor grote delen van Rusland vérstrekkende gevolgen hebben. De permafrost, een laag permanent bevroren ondergrond die soms tot honderden meters diep reikt, bestrijkt meer dan twee derde van het Russische landoppervlak.

Er liggen steden met meer dan honderdduizend inwoners, alsook het leeuwendeel van Ruslands olie- en gasvelden. Het gedeeltelijk verdwijnen van de permafrost leidt nu al tot forse schade aan wegen en gebouwen. ‘Het eeuwige ijs’, noemen de Russen de permafrost, maar de recente geschiedenis laat zien dat dat ‘eeuwig’ alleszins betrekkelijk is.

De recente geschiedenis laat zien dat dat ‘eeuwig’ alleszins betrekkelijk is

De huizen in de Siberische permafrostgebieden zijn veelal gebouwd op heipalen, die tot nu toe stevig verankerd waren in de bevroren ondergrond. Zelfs hele woonflats staan op palen, zodat ze zijn geïsoleerd van de bevroren bodem en ook om te voorkomen dat de ondergrond ontdooit door de warmte die wordt afgegeven door de gebouwen zelf. Water- en gasleidingen liggen allemaal bovengronds, wat veel Siberische steden een wat chaotische en rommelige aanblik geeft.

Verzakkingen

Het ontdooien van de toplaag van de permafrost leidt tot verzakkingen. Soms blijft de schade beperkt tot enkele scheuren, niet zelden ook resulteert de dooi in lokale aardverschuivingen.

Als de huidige tendens doorzet, zullen veel inwoners van de permafrostgebieden de gevolgen aan den lijve ondervinden. De kans is groot dat een toenemend aantal huizen onbewoonbaar wordt verklaard. Grote industriesteden als Norilsk komen in de problemen. Nu al is er sprake van toenemende schade aan olie- en gaspijpleidingen.

Stalen balken moeten voorkomen dat de muur van deze sporthal instort © Joel van Houdt

Grote oppervlakten van de permafrostgebieden worden drassig en veranderen in moerassen. Ook ‘s winters vriezen die vaak al niet meer of niet voldoende dicht, wat grote gevolgen heeft voor het transport. Zeker in de toendrazone zijn er vrijwel geen gewone wegen, wat betekent dat de bevoorrading in de zomer vooral plaats vindt per boot, in de winter met sneeuwscooters over de bevroren ondergrond, of via ‘zimniki’, transportroutes die alleen in de winter berijdbaar zijn. Dat wordt nu steeds lastiger. Ook betekent het dat rendierhouders niet meer overal hun kuddes kunnen volgen en dat de mobiliteit van de rendierkuddes zelf aanzienlijk is beperkt.

Ziektekiemen

Er zijn meer acute problemen. Het verdwijnen van de ijslaag maakt het mogelijk dat ziektekiemen aan de oppervlakte komen die soms tientallen jaren of langer in de bodem hebben doorgebracht. Dat leidde in 2016 al tot een uitbraak van antrax onder de rendieren van het Jamal-schiereiland, die duizenden dieren het leven kostte en rendierhouders dupeerde.

De antrax-sporen waren afkomstig van dode rendieren die bij een grote epidemie begin vorige eeuw waren bezweken. Vanwege de bevroren ondergrond kunnen kadavers nooit erg diep worden begraven. Bij de recente antrax-uitbraak kwamen ook meerdere kinderen om het leven.

De vrees bestaat dat het hier niet bij zal blijven, en dat ook andere gevaarlijke ziektekiemen, zoals pokken, zich vanuit begraafplaatsen kunnen verspreiden en nieuwe slachtoffers maken als het dooiproces doorzet.

Methaan

Andere processen kunnen op wereldschaal gevolgen hebben. Wetenschappers vrezen dat door het ontdooien van de permafrost grote hoeveelheden CO2 en methaan kunnen vrijkomen, die kunnen bijdragen aan een versnelde opwarming van de atmosfeer.

Over de snelheid en de intensiteit van dit proces zijn de meningen verdeeld. Volgens onderzoekers van het Permafrost-Instituut in Jakoetsk verloopt het smeltproces nu minder snel dan tien, twaalf jaar geleden. De prognoses lopen uiteen, van een snelle inkrimping van het permafrostgebied met 20 procent tot aan 2050, tot een langzamer scenario met mogelijk een geleidelijke afkoeling. 

Lees ook: 

Wiebes: Klimaatkosten blijven binnen de perken en dat moet iedereen zo voelen. 

Minister Wiebes blijft optimistisch over het halen van de klimaatdoelen. ‘Aan de klimaattafels zie ik nog steeds voortgang.’

35.000 klimaatspijbelaars zetten Belgische politiek onder druk

Vandaag trokken 35.000 leerlingen onder schooltijd naar Brussel om te protesteren voor een strenger klimaatbeleid. Ondertussen worstelen scholen hoe ze met de ‘bosbrossers’ om moeten gaan.

Deel dit artikel

Een Zuid-Koreaans bedrijf onderzoekt nu of cellen van het veulen kunnen worden gekloond

De recente geschiedenis laat zien dat dat ‘eeuwig’ alleszins betrekkelijk is