Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Friesland vreest voor een zandfabriek van 500 voetbalvelden groot voor haar kust

Groen

Emiel Hakkenes

Tekening van de zandwinningslocatie in het IJsselmeer. © *

Auke Wouda ritst zijn jack dicht tot zijn kin. De ijzige wind jaagt de mensen naar huis, maar Wouda slaat lenig zijn benen over een verweerd houten hek. Schapen kijken meewarig toe hoe hij de IJsselmeerdijk tussen Oudemirdum en Mirns, aan de zuidkust van Friesland, op loopt. 

Hij stopt om naar het verste punt te turen. Wijst. Die windmolens in de verte staan bij Urk. In een rechte lijn over het water is dat dik twintig kilometer hier vandaan. Over de weg langs de kust zelfs veertig. Zó ver kun je hier kijken, zó weids is het. Wouda, bestuurslid van de IJsselmeervereniging, knikt. “Dit is een geweldig natuurgebied.”

Lees verder na de advertentie

Deze natuur, de kliffenkust van Gaasterland die in de voorlaatste ijstijd is gevormd, staat onder druk, vindt Wouda. En niet alleen hij. Inwoners van Friesland lopen samen met natuurorganisaties te hoop tegen het voornemen om hier een zandfabriek te bouwen.

Er moet een eiland komen van 500 voetbalvelden groot, met loodsen van 100 meter lang en silo’s van 22 meter hoog

Dit is het plan: baggerbedrijf Smals uit Cuijk wil in het IJsselmeer, dat gemiddeld zo’n vier meter diep is, een gebied van ongeveer één bij twee kilometer afgraven tot een onderzeese groeve van 60 meter diep. In dit gebied (5 kilometer ten zuiden van de kust van Friesland en 7 kilometer ten westen van de Noordoostpolder) moet ook een nieuw eiland worden gemaakt, 500 voetbalvelden groot, met daarop loodsen van 100 meter lang en silo’s van 22 meter hoog. Op het eiland hoopt Smals per jaar twee miljoen ton ‘industriezand’ te produceren, opgeslobberd uit de diepte. Met schepen gaat het zand naar het land.

Protest

Dit roept het plan op: een protestfilm, negentien zienswijzen, acht Kamervragen aan twee ministers, bijna zevenduizend handtekeningen onder een petitie, spandoeken in de raadszaal van de gemeente De Fryske Marren en een rij insprekers in de gemeenteraad.

Omdat de zandfabriek in het IJsselmeer in de wateren van de gemeente De Fryske Marren is gepland, is het laatste woord aan de gemeenteraad. Die moet zich vanavond definitief uitspreken: krijgt Smals een vergunning of niet? Eerder gaven Rijkswaterstaat en de provincie Friesland al hun akkoord. 

Namens de IJsselmeervereniging heeft Auke Wouda de gemeenteraadsleden met klem opgeroepen: doe het niet. Dat vinden ook It Fryske Gea (Het Friese Landschap), Natuurmonumenten, de Vogelbescherming en een handvol andere natuurorganisaties. Zij wijzen, net als de ondertekenaars van de petitie, op de status van het IJsselmeer: het gebied is Nationaal Landschap, valt onder het Europees netwerk van beschermde natuurgebieden Natura2000 én is essentieel voor de drinkwatervoorziening van 2,5 miljoen mensen in Noord-Holland. 

En, vragen zij zich af, als het IJsselmeer ‘een industrielandschap’ wordt met windmolens, een zandfabriek en aanvliegroutes naar Lelystad, wat betekent dat dan voor de vogels en de vissen? Voor topper en kuifeend, kwabaal en zeehond? Wat doet het met de stilte en de duisternis in het gebied? Wat voor effect zullen de heen en weer varende schepen hebben op de nabijgelegen Natura2000-gebieden de Weerribben en Rottige Meenthe & Brandemeer?

‘Als je achter de dijk staat’, zei CDA-wethouder Veltman, ‘zie je het eiland sowieso niet’. Hoongelach was zijn deel.

Om aan die zorgen tegemoet te komen heeft baggerbedrijf Smals een – verplichte – milieueffectrapportage laten maken. Die stelt dat de zandwinning geen noemenswaardige negatieve effecten op de natuur zal hebben. Ter plekke zullen dieren misschien hinder ondervinden maar het IJsselmeer is zo groot dat ze wel ergens anders kunnen foerageren.

Maar, zo merkte een gemeenteraadslid al op: dat milieurapport is gemaakt door een commerciële partij (ingenieurs- en adviesbureau Antea) in opdracht van een belanghebbende: Smals. Hoe objectief is dat? Auke Wouda wijst op de rol van Rijkswaterstaat. Die moet een van de vergunningen voor de zandfabriek in het natuurgebied verlenen én is zelf de grootste afnemer van het zand. Lopen daar geen belangen door elkaar?

© Louman & Friso

Waarom en waarom hier?

De grote vraag die de bezorgde burgers en natuurorganisaties bezighoudt, is: waarom moet dat industrie-eiland er komen en waarom hier? Het moet er komen, vindt Smals, vanwege de vraag naar zand voor de bouw van huizen en wegen. Het is volgens de baggeraar een duurzame keuze om het zand van de IJsselmeerbodem te slurpen. Want zandwinning in de grote rivieren wordt steeds lastiger, zand per schip aanvoeren uit het buitenland leidt tot heel veel extra brandstofverbruik en CO2-uitstoot, en zand van de zeebodem moet worden ontzilt – een proces dat veel energie kost. Kortom: duurzaam zand komt uit eigen land, uit zoet water. Voor de kust van Gaasterland is dat voorhanden.

De zorgen over de aanblik van de zandfabriek voor de kust probeert Smals weg te nemen met een ‘beeldkwaliteitsplan’. “Het volledig verhullen van de primaire functie (werkeiland) is niet aan de orde”, staat daarin. “Wel zal alles erop gericht moeten zijn om de visuele uitstraling te beperken. Het gaat dus vooral om het verzachten en dempen van de beeldeffecten van het industrieel complex.” Er zouden bovendien al voorbeelden zijn van ‘een massief industrieel complex’, dat ‘moeiteloos opgaat in zijn omgeving’ doordat het is ‘uitgevoerd in een zachte, monochrome kleurstelling’. Daarnaast is het volgens het KNMI zo’n zeventig dagen per jaar te heiig om het eiland te zien vanaf de kust. En als je achter de dijk staat, zei verantwoordelijk wethouder Frans Veltman (CDA) van De Fryske Marren eerder tegen de gemeenteraad, zie je het eiland sowieso niet. Hoongelach viel hem vanaf de publieke tribune ten deel.

Het zandwinningsproject is volgens PWN, het Waterleidingbedrijf Noord-Holland, schadelijk voor de drinkwatervoorziening van 2,5 miljoen mensen in Noord-Holland. Zij drinken water dat uit het IJsselmeer komt en de droogte van deze zomer zorgde daarbij voor problemen. Grootschalige zandwinning zou een extra risico betekenen voor de kwaliteit van het IJsselmeerwater. Volgens Rijkswaterstaat zijn er ‘geen of verwaarloosbare effecten te verwachten’, maar het drinkwaterbedrijf hoopt dat de zandfabriek toch wordt ‘heroverwogen’.

Op de IJsselmeerdijk bij Oudemirdum wrijft Auke Wouda zijn handen warm. “Kijk hoe glooiend het landschap is”, zegt hij. “Het doet on-Fries aan. Als je hier een fabriek neerzet, is dat funest.” Om de fabriek tegen te houden, weet Wouda, moeten vanavond minstens vier raadsleden van coalitiepartijen tegen het plan stemmen. Maar als dat gebeurt, waarschuwt de voorlichter van het gemeentebestuur (dat vóór de fabriek is), bestaat de kans dat het Rijk een aanwijzing geeft dat de gemeente móet meewerken.

Communicatie

En baggeraar Smals? Als na jaren van voorbereiden en investeren de zandwinning in het IJsselmeer niet doorgaat? “Dan ontstaat mogelijk een nieuwe situatie die we dan zullen bezien”, zegt projectleider Cor de Nijs. Maar, voegt hij eraan toe: “Smals verwacht dat het plan gewoon wordt vastgesteld, gezien het vele voorwerk, en de jarenlange communicatie met een groot aantal stakeholders.”

Ach ja, die communicatie. Er was ooit een ‘klankbordgroep’, herinnert Auke Wouda zich. “Die mocht meepraten over details, maar niet over de principiële kant van de zaak.”

Wouda daalt de dijk af en klimt weer over het hek. Hij huivert in de koude wind. Wat als het protest vergeefs blijkt? “Dan gaan we naar de rechter.”

STIKSTOFARREST

Omdat het industrie-eiland met de zandfabriek is gepland in de buurt van meerdere Natura2000-gebieden, moet vooraf worden vastgesteld of het niet zorgt voor extra stikstofdepositie in deze natuurgebieden. In de ‘passende beoordeling’, een document van 250 pagina’s dat adviesbureau Antea voor baggeraar Smals heeft opgesteld, staat dat het eiland ‘geen’ of ‘geen significante’ negatieve effecten heeft op de beschermde natuur. “Deze passende beoordeling lijkt nergens op”, vindt bestuurslid Auke Wouda van de IJsselmeervereniging. “Alle negatieve effecten worden weggewuifd.” De jurist verwacht dat een bezwaar bij de Raad van State kansrijk is als Smals een vergunning krijgt. Het Europees Hof van Justitie oordeelde al dat er veel mis is met de Nederlandse aanpak van stikstof. 

Smals heeft volgens een woordvoerder ‘geen mening’ over het Europese stikstofarrest en de mogelijke gevolgen voor de zandfabriek in het IJsselmeer. Gemeenteraadsleden hebben verantwoordelijk wethouder Veltman gevraagd of het verlenen van een vergunning aan Smals wel opportuun is nu er zoveel twijfels zijn over de aanpak van stikstof. Hij stelt: “In dit stadium valt er weinig over de consequenties van het oordeel te zeggen en het lopende proces kan gewoon doorgezet worden.”

In 2016 werd het wrak van de Vickers Wellington geborgen. Kosten: 1 miljoen. © Royal Smals Dredging, Ad van Lit.

HET VLIEGTUIGWRAK EN 5 CENT PER KUUB VOOR GEMEENTE

Om geluidsoverlast van het werkeiland te beperken, zal baggeraar Smals zijn zandwinningsinstallatie laten draaien op elektriciteit en niet op dieselgeneratoren. Daarvoor moet wel een kilometerslange elektriciteitskabel door de bodem van het IJsselmeer worden gelegd. Bij bodemonderzoek voor het vaststellen van het tracé van de kabel stuitten onderzoekers in 2014 op een verrassing: het wrak van een bommenwerper uit de Tweede Wereldoorlog. Het vliegtuig, een Engelse Vickers Wellington met Poolse bemanning die in 1941 is neergeschoten, werd in de zomer van 2016 geborgen. Kosten: een miljoen euro, waarvan het Rijk 70 procent betaalde en baggeraar Smals de rest, drie ton. 

Nu twee jaar later nog altijd niet vaststaat of het bedrijf wel een fabriek kan bouwen in het IJsselmeer, rijst de vraag: waarom dan toch die kosten maken? “Omdat de kans groot is dat het Rijk zijn bijdrage wil beëindigen, hebben we met spoed berging bewerkstelligd”, zegt projectleider Cor de Nijs van Smals. Navraag leert echter dat de rijksfinanciering voor de berging van vliegtuigwrakken nog steeds bestaat. Was het meebetalen aan de berging – de lichamen van de bemanning zaten nog in het wrak – misschien bedoeld om de gemeente De Fryske Marren gunstig te stemmen bij de vergunningaanvraag? De Nijs: “Smals is er, na jaren van zorgvuldige voorbereiding, altijd van overtuigd geweest dat we de vergunningen verkrijgen en aan het werk kunnen. De bijdrage aan de vliegtuigberging is daarom te zien als een normale kostenpost.”

De baggeraar heeft óók toegezegd dat de gemeente De Fryske Marren per gewonnen kuub zand 5 cent vergoeding krijgt, ten bate van een ‘natuur- en duurzaamheidsfonds’. Dat komt neer op honderdduizend euro per jaar, gedurende dertig jaar. Per kuub zand wil Smals het Rijk 2,41 euro betalen, ofwel bijna 5 miljoen euro per jaar.

Voelt het gemeentebestuur zich, gelet op de betaalde berging en de toegezegde vergoeding, nu moreel verplicht om het bedrijf een vergunning voor de zandfabriek te geven? De gemeentevoorlichter zegt: “Smals heeft de investering in de berging van het vliegtuigwrak gedaan, terwijl het weet dat er een risico is dat het bestemmingsplan niet gewijzigd wordt door de gemeente. Daarin zijn wij altijd helder geweest. Het college voelt zich daarom niet moreel verplicht tot medewerking.”

Lees ook: 

Besluit over zandfabriek in beschermd IJsselmeer uitgesteld

De bussen waren al besteld. Drie touringcars vol boze burgers zouden woensdagavond naar het gemeentehuis van De Fryske Marren in Joure rijden. Maar de gemeente stelt een besluit over de bouw van een zandfabriek in het IJsselmeer uit.

Vissers zijn niet welkom op de Marker Wadden

Natuurmonumenten viert zaterdag de opening van de Marker Wadden. De vissers in het IJsselmeergebied reageren boos en gelaten. Het gebeurt gewoon. En wij kunnen ophoepelen.’

Juichen voor een poepende paling

Met de paling in het IJsselmeer gaat het slecht. Daarom proberen ze in Volendam palingen te kweken, wat nog niemand is gelukt.

Deel dit artikel

Er moet een eiland komen van 500 voetbalvelden groot, met loodsen van 100 meter lang en silo’s van 22 meter hoog

‘Als je achter de dijk staat’, zei CDA-wethouder Veltman, ‘zie je het eiland sowieso niet’. Hoongelach was zijn deel.