Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Fosfaat: nodig maar zeer vervuilend

Groen

Ellen van de Bovenkamp, Safi en Marokko

© AP

Bijna alle fosfaat komt uit Marokko, waar het in een ouderwetse en enorm vervuilende industrie verwerkt wordt. Staatsbedrijf OCP probeert zijn imago te verbeteren met groene projecten in de mijnstreek.

Fosfaat is een belangrijke grondstof. Zeker 80 procent van al het beschikbare fosfaat wordt omgezet in kunstmest. Maar het zit ook, al is het maar een beetje, in cola en koekjes. Marokko is 's werelds grootste exporteur van fosfaat en dat land wil zijn activiteiten en invloed graag uitbreiden.

Het staatsbedrijf OCP kijkt steeds meer over de grens en investeert wereldwijd in de kunstmestindustrie, in Zuid-Amerika, Azië en westerse landen. Binnenkort lopen de internationale investeringen via Nederland. Vanwege het gunstige belastingklimaat opent OCP een verkoopkantoor in Amsterdam.

Giftige stoffen
In Safi is OCP de grootste werkgever. In de jaren zestig en zeventig bouwde het staatsbedrijf er fabrieken voor de verwerking van fosfaat. In Maroc Phosphore I en II wordt fosfaatzuur geproduceerd en in Maroc Chimie kunstmest. De fabrieken werden aan de kust van Safi neergezet.

Niet alleen praktisch omdat de eindproducten dan meteen uitgevoerd kunnen worden, maar ook omdat de oceaanwind de giftige stoffen die uit de schoorstenen komen, wegvoert naar zee.

Helaas lukt dat niet altijd, vertelt vakbondmedewerker Mohamed Khalaf: "Maroc Phosphore maakt af en toe de machines en leidingen schoon door er hete lucht door te blazen. Bij dat proces worden alle schadelijke stoffen uit de installaties in één keer de lucht ingeblazen. Meestal drijven die giftige wolken af naar zee, maar soms zweven ze langzaam de stad in."

Toen afgelopen najaar op een avond de wind verkeerd stond, meldden honderden inwoners van Safi zich bij het lokale ziekenhuis met ernstige benauwdheid, vertelt hij. Volgens Khalaf hebben mensen in Safi sowieso relatief veel last van ademhalingsproblemen, astma en allergieën.

Ook zijn er gevallen bekend van herhaaldelijke heftige bloedneuzen, zijn er relatief veel miskramen en doodgeboren baby's en abnormaal veel gevallen van long-, schildklier- en prostaatkanker, nierziektes, osteoporose en oogziektes.

Ambachtelijke methodes
Het is een hele lijst, maar de lijst van schadelijke stoffen die in de fabrieken van de OCP worden gebruikt is al bijna net zo lang: zwaveldioxide, zwavelzuur, waterstofsulfide, arsenicum, mangaan, hydrazine, asbest, kalium, vanadiumoxide. Schadelijke tot zéér schadelijke stoffen.

Mohamed Khalaf: "Het probleem is dat er nog veel met ambachtelijke methodes wordt gewerkt. Er is bijvoorbeeld een werkplek waar arbeiders meterslange, loodzware ijzeren staven hanteren voor een procédé met waterstofsulfide. Voor die jongens dertig zijn lopen ze al krom en zijn hun tanden groen uitgeslagen. Wij werken nog in omstandigheden die Europa alleen aan het begin van de industriële revolutie kende."

Alleen zelfonderzoek
Het is lastig om te weten wat er waar is van deze klachten en in hoeverre ze verband houden met de activiteiten van de OCP, die als grootste en bekendste werkgever van Safi al snel de zwarte piet krijgt toegeschoven. Statistieken ontbreken. Greenpeace International laat weten helaas geen expertise over fosfaat in huis te hebben en in Marokko doet alleen de OCP zelf onderzoek naar de impact van zijn activiteiten.

Abdelhak Kabbabi werkt op de afdeling Omgeving en Duurzame Ontwikkeling van de OCP: "We monitoren voortdurend de uitstoot van stoffen op alle verschillende fabriekseenheden. Niet alleen ter controle, maar ook om beleid ter verbetering te kunnen ontwikkelen. De studies die onze onderzoeksunit doet naar de gevolgen voor het milieu zijn inzichtelijk voor burgers, via de procedure die voor alle staatsdocumenten geldt. Door onwetendheid gebeurt dat niet."

Maar is het dan niet vreemd dat de OCP zelf geen ruchtbaarheid geeft aan de onderzoeksresultaten? Dat zou immers in haar eigen belang zijn. Of niet? Kabbabi: "Safi is een typisch geval. De stad heeft zich ontwikkeld tot een puur industriële stad. De aanbevolen veiligheidszone voor de bouw van de fabrieken van de OCP was vijf kilometer. Voor alle zekerheid zijn ze op tien kilometer van de stad gebouwd, maar de woonwijken komen inmiddels tot aan de rand van het complex."

Schrijnende gezondheidssituatie

Stedebouwkundige Abdelaziz Adidi deed onderzoek naar de invloed van het bedrijf op de woonomgeving: "De OCP doet veel te weinig om de schade die haar activiteiten teweegbrengt te compenseren, maar dat er in Safi in de veiligheidszone is gebouwd, is de schuld van projectontwikkelaars en gemeenteraadsleden."

Mensenrechtenactivist Mohamed Lyasir houdt evenmin alleen de OCP verantwoordelijk voor de schrijnende gezondheidssituatie in Safi: "De overheid zou de luchtkwaliteit moeten controleren. Ook vinden we dat het ministerie van gezondheidszorg haar verantwoordelijkheid moet nemen door te zorgen voor gekwalificeerd personeel en voldoende materieel in het ziekenhuis van Safi. Er zijn bijvoorbeeld veel te weinig zuurstofapparaten."

Het fosfaat dat in Safi verwerkt wordt, wordt in het binnenland gewonnen. Door het jarenlange werk van draglines ligt daar nu een immense vlakte met grijze ravijnen en bergen van gruis.

Maanlandschap met kraters
Adidi deed veel onderzoek in de omgeving van Khouribga, de bekendste mijnstad van Marokko: "OCP heeft de wetgeving aan zijn kant. In de gebieden waar fosfaat wordt gewonnen, eigent het staatsbedrijf zich collectieve grond toe, waarop boeren eerder hun vee lieten grazen. Die hebben geen alternatief en raken hun broodwinning kwijt. De compensatie die de OCP daarvoor biedt, is schamel."

"Door de open winning van fosfaat ligt Khouribga temidden van een soort maanlandschap met kraters. De stad zelf is verwaarloosd. Er ligt altijd een laag stof over alles, wat longklachten veroorzaakt. De mijnactiviteiten verwoesten de grond, waardoor landbouw niet meer mogelijk is en regenwater niet goed afgevoerd kan worden. Explosies veroorzaken tot op tien kilometer afstand scheuren in de grond en in gebouwen. De hele omgeving raakt ernstig beschadigd."

Project 'Groene mijn'
Kennelijk heeft alle kritiek die de OCP al jaren over zich heen krijgt, een gevoelige snaar geraakt: het bedrijf begint een groot offensief om de verpauperde mijnstad Khouribga een geheel nieuwe uitstraling te geven.

Het project 'Groene mijn' moet de stad omtoveren tot een groene parel: de heuvels van het maanlandschap zullen gebruikt worden voor golf- en kabelbanen en een restaurant met panoramisch uitzicht. Er komt een attractiepark, een museum rond het thema duurzaamheid en een educatieve kinderboerderij. In het hart van de stad is een woonwijk gepland met veel groen. Dankzij elektrisch transport, windmolens en een schone vuilverbrandingsinstallatie zal de stad volledig op schone energie kunnen draaien.

Het is bijna een surrealistisch project: als je door de stoffige, slecht onderhouden straten van Khouribga loopt, kun je je moeilijk voorstellen dat hier een groen luxeproject moet verrijzen.

Marokko: bijna een monopolie op fosfaat

China en de VS beschikken ook over flinke voorraden, maar Marokko heeft nog zoveel fosfaat in de grond zitten dat het bijna een monopolie heeft. En dus gaan de zaken goed. Het nationale fosfaatbedrijf OCP verdiende in 2011 12,49 miljard dirham met de verkoop van fosfaat, zo'n 1,14 miljard euro. Kunstmest en andere bewerkte fosfaatproducten waren goed voor een winst van 34,78 miljard dirham, ruim 3 miljard euro.

Fresco ziet vooral het economische belang van de 'Groene mijn'


Professor Louise Fresco is vol vertrouwen over 'Groene mijn' en andere projecten van de OCP voor de herontwikkeling van de mijnstreken. De hoogleraar en duurzaamheidsexpert maakt deel uit van de wetenschappelijke begeleidingscommissie die de OCP adviseert over strategische vraagstukken op de lange termijn.

"Marokko heeft veelal een exemplarisch beleid gevoerd," schreef ze al eens in haar column in NRC Handelsblad, "de grondstoffen zijn wettelijk eigendom van alle Marokkanen en moeten worden aangewend ten gunste van de ontwikkeling van het land." Maar juist omdat dat niet gebeurt, heeft de OCP in eigen land een dubieuze reputatie.

Heeft Fresco geen moeite met de vervuilende activiteiten van de OCP? "Natuurlijk valt er een hoop te verbeteren en er wordt nu ook nagedacht over de manier waarop dat kan. Maar onderschat het belang van fosfaat voor de voedselvoorziening niet. OCP is een van de hoofdrolspelers in het mondiale voedselvraagstuk." De hoogleraar wijst wat dat betreft op Azië. Mede dankzij het gebruik van kunstmest kon de landbouw daar sterk groeien, zodat aan de vraag naar voedsel kon worden voldaan, ook al was die door de explosief gegroeide bevolking sterk gestegen.

Fresco: "De groene revolutie in Azië was ondenkbaar geweest zonder Marokkaans fosfaat. Die fosfaatreserve is voor ontwikkelingslanden van groot belang en dat schept een grote verantwoordelijkheid. Daarom is het beter om met de OCP samen te werken en invloed uit te oefenen."

Louise Fresco is niet alleen een autoriteit op het gebied van voedselveiligheid, zij is ook kroonlid van de Sociaal-Economische Raad. Blijft haar invloed binnen de OCP beperkt tot wetenschappelijke adviezen of heeft zij ook bijgedragen aan de komst van de fosfaatgigant naar Amsterdam? Op die vraag geeft de professor liever geen antwoord.

Deel dit artikel