Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Er wordt nog steeds te kwistig gespoten

Groen

Rob Buiter

© Thinkstock

'De grote sterns en de visdiefjes vallen hier letterlijk uit de lucht onder het uiten van alarmkreten!" Een telefoontje van Gerrit de Haan, directeur van het Texels Museum in 1964, naar onderzoekers van de Faculteit Diergeneeskunde in Utrecht, liet aan duidelijkheid weinig te wensen over. 'Ze blijven verkrampt liggen en een uur tot maximaal twee dagen later gaan ze onder hevige stuiptrekkingen dood.' Het was hetzelfde jaar dat het boek 'Silent Spring' van de Amerikaanse biologe Rachel Carson in het Nederlands verscheen onder de titel 'Dode Lente', twee jaar na het Engelse origineel.

In de toptijd van de grote sterns in Nederland, de jaren veertig en vijftig van de vorige eeuw, broedden er 40.000 paar aan de Waddenkust en in de Zeeuwse Delta. In 1965 waren daar nog 800 paar van over. De boosdoener, zo bleek uit Utrechts onderzoek: het landbouwgif dieldrin. Er was zelfs een direct verband te vinden met het niveau van de productie van dieldrin en het vergelijkbare aldrin, door Shell in de Botlek. Via de Noordzee bereikte afvalwater met die stoffen erin de Waddenzee, waar ze een gigantische vogelsterfte veroorzaakten. Vogels stierven in een karakteristieke, verkrampte houding, met de kop in de nek.

Elders in het land zorgden bestrijdingsmiddelen voor grote sterfte aan de top van voedselketens: bij roofvogels. De dieren stapelden zoveel gif uit hun prooidieren op in hun lijf dat ze eraan bezweken. En als ze niet zelf doodgingen, dan legden ze wel onbevruchte eieren, of eieren met zulke dunne schalen dat die bezweken onder het gewicht van de broedende ouders.

De geschiedenis van de vogelsterfte en het landbouwgif past goed in het beeld dat biologe Carson schetste in haar boek Silent Spring, zegt Joop van Lenteren, emeritus hoogleraar insectenkunde (entomologie) van de universiteit in Wageningen. Zaterdag organiseren Van Lenteren en collega's een symposium in Leiden naar aanleiding van de vijftigste verjaardag van het boek. "Carson was de eerste die op een toegankelijke manier liet zien dat een enkele stof een heel ecosysteem kan verstoren en grootschalige sterfte kan veroorzaken. In haar boek ging het met name om DDT-achtige stoffen. Die werden in die tijd in Californië veel toegepast om mugjes te doden. Niet omdat ze bloed zogen of ziekten verspreidden, maar omdat ze hinderlijk waren voor recreatievissers. Men was totaal verrast toen enige tijd later de futen stierven en bij onderzoek bleek dat het gif in alle organismen van het ecosysteem werd aangetroffen."

Silent Spring wordt door velen gezien als een startpunt voor een breed milieubewustzijn. Van Lenteren: "Ook vóór het uitkomen van het boek pleitten sommigen in ons land al voor wat zij 'harmonische bestrijding' van landbouwplagen noemden. Maar door Carson kreeg dat een veel grotere vlucht. Het toenmalige hoofd van de Plantenziektekundige Dienst bijvoorbeeld, pleitte na Silent Spring voor drastisch terugdringen van het gebruik van pesticiden. De chemische industrie beschuldigde hem vervolgens van heulen met de vijand."

Die tegenstelling tussen de milieubeweging, ecologen en de chemische industrie houdt tot de dag van vandaag stand, zegt Van Lenteren. "Als er een delegatie in Brussel is geweest om te pleiten voor beperking van het pesticidegebruik, dan kun je er donder op zeggen dat een dag later de chemische industrie er met een veel geliktere lobby achteraan komt."

Toch is er vijftig jaar na Carson een hoop veranderd, zegt professor Frank Berendse, hoogleraar natuurbeheer en plantenecologie aan de universiteit van Wageningen, en aanstaande zaterdag een van de sprekers op het symposium. "De afzet van onkruidbestrijdingsmiddelen is in Nederlands sinds 1985 gehalveerd, die van insecticiden is zelfs met tweederde afgenomen. Maar die afname is gestopt en sinds 2005 zien we weer een lichte toename van het totale gebruik van pesticiden. De toelatingseisen voor bestrijdingsmiddelen zijn sinds 1962 ook flink aangescherpt. Moderne stoffen kunnen vaak in veel kleinere hoeveelheden worden gebruikt. Ze zijn daarmee wel veel giftiger. Ondanks de verbeteringen zien we tot op de dag van vandaag nog belangrijke effecten van deze middelen op de biodiversiteit."

Wat die effecten kunnen zijn, bleek uit een eerdere, internationale studie waar de groep van Berendse aan deelnam. In tien Europese landen vergeleken zij totaal driehonderd - intensieve en extensieve - landbouwbedrijven. Om de effecten van landbouwintensivering in beeld te brengen keken ze naar landschappelijke afwisseling, gebruik van chemische middelen en kunstmest en de intensiteit van landbewerking. Vervolgens vergeleken zij de bedrijven op aanwezigheid van wilde planten, verschillende insectengroepen en ook broedvogels, tot in een ruime straal om de onderzochte percelen. Berendse: "Uit die vergelijking staken twee kenmerken er met kop en schouders bovenuit: het gebruik van insecticiden en het gebruik van schimmelbestrijdingsmiddelen (fungiciden) hadden met afstand het grootste effect op de biodiversiteit rond de onderzochte akkers."

Berendse geeft zelf ook een belangrijke beperking van de uitkomst van dit onderzoek. "Het is een statistisch verband en je kunt dus niet spijkerhard de bestrijdingsmiddelen als directe oorzaak aanwijzen van het verdwijnen van insecten of van vogels. Maar ook voor de afzonderlijke landen en voor een aantal afzonderlijke vogelsoorten, zoals kwartel, paapje, grauwe gors of gele kwikstaart bleken de effecten van met name fungiciden statistisch erg sterk. Deze gegevens suggereren dan ook heel sterk dat er een halve eeuw na Silent Spring weliswaar een hoop is verbeterd, maar dat er nog steeds sprake is van grootschalige negatieve effecten van chemische bestrijdingsmiddelen."

Volgens Berendse is het hard nodig om de twee miljoen hectare Nederlandse landbouw en 450 duizend hectare natuur veel strikter te scheiden dan nu het geval is. "Moderne landbouwmethoden en natuur gaan blijkbaar nog steeds niet goed samen."

Insectenkundige Van Lenteren ziet ook in de landbouw nog veel ruimte voor verbetering. "De grootste winst kun je boeken als boeren niet op de kalender kijken of ze moeten spuiten, maar op het veld. Door pas te spuiten op het moment dat er een probleem is met een bepaalde plaag kun je al 90 procent van de totale hoeveelheid chemische middelen besparen. Maar als ik dat verhaal in het openbaar vertel, dan komt de chemische industrie daar meteen met doemscenario's overheen. Het middelengebruik op de wereld zou je zogenaamd niet zo drastisch kunnen terugdringen zonder honger te veroorzaken. Dat is een schrikbeeld dat nergens op slaat.

"Let wel: ik heb het niet over het grootschalig invoeren van biologische landbouw, maar over reguliere, intensieve landbouw waar je gewoon eerst kijkt voor je spuit. Maar dan nog moet je er rekening mee houden dat je met het bestrijden van insecten ook een hele hoop 'ecosysteemdiensten' van die insecten de nek omdraait: je bestrijdt bijvoorbeeld niet alleen plaaginsecten, maar ook de natuurlijke vijanden van die insecten."

Van Lenteren heeft zijn hoop gevestigd op Brussel. In 2014 moeten de EU-lidstaten een geïntegreerd bestrijdingsprogramma presenteren, dat tot een drastisch teruggedrongen middelengebruik moet leiden.

Lees verder na de advertentie

Rachel Carson (1907 - 1964)
Er heerste een verontrustende, doodse stilte. De vogels, waar waren ze gebleven? De voedertafels in de tuinen bleven onbezocht. De weinige vogels die nog gezien werden, zieltoogden, trilden en konden niet vliegen. Het was een lente zonder lentestemmen.

De Amerikaanse biologe Rachel Carson werd wereldberoemd met haar laatste boek: Silent Spring. Dat beschrijft een denkbeeldig jaar waarin alle vogels het loodje hebben gelegd door overvloedig landbouwgif.

Naast wereldwijde bijval, oogstte Carson ook kritiek, vooral vanuit de chemische industrie. De Amerikaanse denktank Center for Global Food Issues sprak zelfs van een 'Rachel Carson Syndroom': ecologen zouden sinds 'Silent Spring' veel te makkelijke ecologische problemen linken aan gifgebruik in de landbouw.

Twee jaar na de originele uitgave verscheen de Nederlandse vertaling 'Dode Lente'. In datzelfde jaar stierf Carson op 56 jarige leeftijd.

Aanstaande zaterdag wordt de vijftigste verjaardag van Silent Spring gevierd met een symposium in Leiden: www.nev.nl

Deel dit artikel