Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een honderden miljoenen jaar oud fossiel komt bijna weer tot leven

Groen

Jelle Reumer

© -
Jelle's weekdier

Wat is een zoogdier? Die vraag lijkt eenvoudig met wat kenmerken te beantwoorden, maar dat is schijn. 

Warmbloedig? Dat zijn vogels ook. Bezit van haar? Dat hadden sommige vliegende pterosauriërs ook. Het baren van levende jongen? Dat doen guppies ook, en bovendien zijn er eierleggende zoogdieren: het vogelbekdier en vier soorten mierenegels. Het zogen van de jongen? Daar komt tenslotte het woord 'zoogdier' vandaan, maar of de zoogdieren in de Jura- en Krijttijd dat ook deden, weten we niet. 

Lees verder na de advertentie

Melkklieren fossiliseren niet. Het wezenskenmerk van het zoogdier is een anatomisch detail, de onderkaak bestaat uit slechts één bot. Bij alle andere gewervelden zijn dat meerdere botten. 

De andere botten werden botjes en kregen in de loop van de tijd een functie bij het gehoor: hamer en aambeeld in ons middenoor zijn ervan afgeleid. Het is een lastig zichtbaar kenmerk en in fossielen niet eenvoudig vast te stellen.

Tientallen eieren

De eerste zoogdieren ontstonden rond de grens tussen twee geologische tijdperken die Trias en Jura worden genoemd, ongeveer tweehonderd miljoen jaar geleden. Ze ontsproten uit een groep reptielen die toepasselijk 'mammal-like reptiles' worden genoemd, zoogdierachtige reptielen. Het waren roofdieren, vaak met vervaarlijke hoektanden die deze diergroep de naam Cynodonta heeft opgeleverd, wat letterlijk 'hond-tandigen' betekent.

Maar waarom zijn dat reptielen en geen zoogdieren, even afgezien van dat gedoe met die botjes in onderkaak en middenoor? Een belangrijk kenmerk van zoogdieren is ook dat er veel aandacht en energie wordt gestoken in relatief weinig nakomelingen. 

Een worp van twaalf is ongeveer het maximum, terwijl reptielen vaak nesten met vele tientallen eieren produceren. Een ander aspect is de ontwikkeling van de hersenen; zoogdieren worden geboren met een relatief enorm brein en een klein aangezicht, een vertedering opwekkende babyface - denk maar even aan pasgeboren hondjes of poesjes.

De ba­by­sche­del­tjes hebben precies dezelfde vorm als de kop van een volwassen Kayentatherium

Een recente ontdekking van een exemplaar van het cynodonte reptiel Kayentatherium wellesi heeft dit beeld bevestigd. Waarschijnlijk is sprake van een ouderdier dat op een nest zat. Het geraamte van dit dier bleek vergezeld door maar liefst 38 embryo's.

Het fossiel onthulde twee interessante zaken, waaruit blijkt dat Kayentatherium een reptiel was en nog geen zoogdier. Ten eerste die hoeveelheid embryo's, die meer dan twee keer zoveel is als het bij zoogdieren maximaal haalbare. En ook de schedel is bijzonder, want de babyschedeltjes hebben precies dezelfde vorm als de kop van een volwassen Kayentatherium. Er is geen sprake van een verkorte snuit en dat is, zoals gemeld, bij zoogdieren ook anders.

Hersenholte

Dat men dit allemaal heeft gevonden is te danken aan een nieuwe, pas sinds kort toegepaste techniek, de micro-CT-scan. Daarbij worden van een voorwerp, een fossiel, zelfs als dat nog geheel in het gesteente is ingebed, door middel van röntgenstralen digitale plakjes gemaakt, die vervolgens met software tot een 3D-beeld worden samengevoegd.

Een bot, een schedel, of holtes als de hersenholte of het gehoororgaan zijn op die manier zichtbaar te maken.

Een honderden miljoenen jaar oud fossiel komt dan bijna weer tot leven. Met 38 kleintjes erbij.

Jelle Reumer is paleontoloog. Voor Trouw bespreekt hij iedere week een dier. Lees hier het hele dossier.

Lees ook: 

Nieuw leven in de Limburgse bodem

Een bodemdier is geen afzonderlijke diersoort, bodemdieren vormen een ecologische groep niet-verwante dieren. 

Deel dit artikel

De ba­by­sche­del­tjes hebben precies dezelfde vorm als de kop van een volwassen Kayentatherium