Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een groene toekomst is er alleen voor de rijken: de eco-elite

Groen

Hans Marijnissen

Beeld uit de film 'Elysium', die gaat over een droomwereld met fraaie woningen in een groene omgeving, met schone lucht. Op de grijze aarde zijn de 'milieupaupers' achtergebleven. © -
Interview

De verduurzaming van Nederland leidt tot een nog ongelijkere verdeling van schone en leefbare ruimte, zegt sociaal wetenschapper Shivant Jhagroe. De eco-elite verschuilt zich in lommerrijke wijken, de grijze rest is voor de armen.

Oké, 'Elysium' (2013) is maar een sciencefictionfilm, maar volgens de Leidse wetenschapper Shivant Jhagroe is de film in het debat over de vergroening van Nederland heel goed bruikbaar. In het jaar 2154 heerst er op de overbevolkte en sterk verontreinigde aarde armoede, en de rijke elite is inmiddels uitgeweken naar ruimtestation Elysium.

Lees verder na de advertentie
Als je niet bereid bent om alles voor duurzaamheid aan de kant te zetten, doe je al niet meer mee. Veel mensen hebben die luxe niet

Sybrand Buma, CDA-leider

In een enorme holle cirkel is een droomwereld aangelegd met fraaie woningen in een groene omgeving, met schone lucht, en alle zorg is voorhanden. Op de grijze aarde zijn de 'milieupaupers' achtergebleven. Hoofdpersoon Max is daar bij een bedrijfsongeval blootgesteld aan een dodelijke chemische stof en heeft nog maar vijf dagen te leven. Alleen de behandeling in Elysium kan hem redden. Anderhalf uur later zullen de kijkers weten of het Max lukt het gat tussen de have's en de have-nots te overbruggen. Een ding is zeker: dat wordt vechten.

Revolte

CDA-leider Sybrand van Buma waarschuwde vorige week in weekblad Elsevier voor een tweedeling die in de toekomst kan leiden tot een revolte rond het thema duurzaamheid, net als in de tijd van Pim Fortuyn. 'Als je niet bereid bent om alles voor duurzaamheid aan de kant te zetten, doe je al niet meer mee. Veel mensen hebben die luxe niet', zei hij. Is die revolte van Buma het begin waar Elysium het einde is?

"Laat ik beginnen met te zeggen dat Buma zich wel zorgen kan maken, maar dat zijn neo-liberale koers eerder de veroorzaker van zijn voorspelde revolte is dan dat deze bijdraagt aan de voorkoming daarvan", zegt Jhagroe. "Dit kabinet zegt: 'Vergroening? Do it yourself'. Vind je het dan gek dat de kansrijken de mogelijkheden benutten? Maar hij heeft wel een punt. De film Elysium is weliswaar een overdrijving van de toekomst, maar kijk naar de praktijk van vandaag. Sinds het jaar 2000 zijn er meer klimaatvluchtelingen dan oorlogsvluchtelingen en naar schatting zijn er daar in 2050 meer dan 150 miljoen van. In Europa overlijden jaarlijks een half miljoen mensen als gevolg van verontreinigde lucht. Die cijfers laten niet alleen de slachtoffers van het milieu zien, maar ook dat die vallen onder mensen die ook op andere vlakken minder kansen hebben. Ze wonen op de slechte plekken, zijn armer en laagopgeleid. Ruimteschip Elysium bestaat dus al, in de mooie groene wijken waarin vooral de witte burgers allemaal erg 'duurzaam' leven."

Shivant Jhagroe, sociaal wetenschapper © TU Eindhoven

Shivant Jhagroe, die aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam promoveerde op de politieke betekenis van stedelijke verduurzaming, krijgt zelden applaus. "Áls de handen op elkaar gaan, is dat uit beleefdheid", zegt hij. Maar dat deert hem niet. De sociaal wetenschapper zwemt tegen de stroom in. Hij wil inspireren én irriteren, juist om andere denksporen mogelijk te maken.

Vooral in de discussie over duurzaamheid en de aanpak van de klimaatproblemen is dat hoognodig. "Na tien jaar debat over de vergroening van Nederland is er vooral een dor landschap ontstaan." Nederland lijdt volgens Jhagroe aan wat hij met een lelijk woord 'duurzaamheidsvermoeidheid' noemt.

Dat groene leven is een lifestyle van de happy few, van de rijke eco-elite met kansen, op allerlei gebied

Shivan Jhagroe, sociaal wetenschapper

Die vermoeidheid is volstrekt misplaatst, zegt hij. Het gaat volgens Jhagroe juist helemaal de verkeerde kant op. "Duurzaamheid heeft de afgelopen jaren meestal de bestaande ongelijkheid vergroend. Dat groene leven is een lifestyle van de happy few, van de rijke eco-elite met kansen, op allerlei gebied. We hebben een soort groen kapitalisme gecreëerd. Terwijl om echte veranderingen teweeg te brengen, de massa bereikt moet worden. Niet alleen vanwege het gelijkheidsdenken, maar omdat vergroening van de elite weinig zoden aan de dijk zet. Er is massa nodig om de uitstoot in te dammen."

Als vergroening vanuit de neo-liberale politiek aan de vrije markt wordt overgelaten, vergroot deze de ongelijkheid eerder, benadrukt Jhagroe. Een tweede methode van de vergroening, via allerlei burgerinitiatieven, heeft precies hetzelfde effect. Alleen mensen met een goed netwerk en een stevige achtergrond doen mee met de stadstuin of de energiecoöperatie.

Kloof

Naast zijn eigen onderzoek verwijst Jhagroe naar een serie rapporten van andere onderzoekers die de kloof tussen de 'rijke groenen' en de 'arme grijzen' blootleggen. Onderzoeksbureau CE Delft bijvoorbeeld berekende dat in 2017 750 miljoen euro aan subsidies en belastingvoordelen is verdeeld in het kader van het klimaatbeleid. Slechts een vijfde is maar aan de armere huishoudens besteed. In een ander rapport laat datzelfde CE Delft zien dat bij ongewijzigd beleid armere huishoudens in 2050 3,5 keer zoveel aan kosten in verband met klimaatbeleid moeten ophoesten dan rijke. Ze betalen relatief gezien meer belasting en de energierekening in hun minder goed aangepaste woning is hoger. Die huishoudens zijn dan in totaal 17 procent van het besteedbaar inkomen kwijt aan deze maatregelen.

Het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) liet in de publicatie 'Kiezen bij de kassa' zien dat 'bewust consumeren' vooral een hobby van de hoogopgeleiden is. Biologische groenten en vlees zijn voor de laagopgeleiden niet te betalen. Een elektrische auto al helemaal niet. Een overzicht van de laadpalen toont dat die vooral in de rijkere buurten staan. SCP-directeur Kim Putters waarschuwde daarom onlangs dat de verduurzaming van Nederland de sociale tegenstellingen dreigt te vergroten.

Geweldig, de Tesla, maar ook gewelddadig. Het kobalt wordt door kindslaven gedolven.

Als ik u zo hoor, bent u faliekant tégen het woord 'duurzaamheid' omdat dit verhullend werkt, maar ook tegen het verschijnsel: de vergroening van Nederland vergroot volgens u de verschillen.

Shivant Jhagroe: "Gebruik drie keer het woord duurzaamheid en je hebt subsidie. Ik ben tegen het woord en stel voor het eens een maand helemaal niet te gebruiken. Het is een containerbegrip geworden, waar niemand tegen kan zijn. Duurzaamheid verblindt, daarom gaat er zoveel mis. Laat dat woord weg, en vervang het door een ander, duidelijker begrip. Hebben we het dan over milieu, of achterstand, of armoede, of migratie? Pas dan kan ook duidelijk worden voor welke problemen we een oplossing zoeken."

Het voordeel van een economische benadering van duurzaamheid is dat als er geld mee verdiend wordt, innovaties ook echt beklijven.

"De vraag is of die duurzame producten of diensten wel echte oplossingen zijn, als zij maar door een klein deel van de bevolking kunnen worden gekocht. De elektrische Tesla is een geweldige uitvinding, maar ook een gewelddadige. Het kobalt dat in de accu zit, wordt volgens Amnesty International door kindslaven in Congo gedolven. Fijne schone auto, en onbetaalbaar. In de supermarkt liggen naast de bananen met een keurmerk, de 'grijze' bananen voor één euro per kilo. Even afgezien van de vraag wie die schone producten kan betalen, is er het vraagstuk of de schone variant wel de juiste oplossing is. Je zou je bijvoorbeeld kunnen afvragen of we in Nederland al die geïmporteerde bananen wel in die hoeveelheden moeten willen. En dan de Tesla: is het niet beter om het openbaar vervoer te verbeteren zodat iederéén elektrisch kan rijden: met de lightrail? Dan komen we eindelijk weg van de groene privileges van de elite. Die als enige geld heeft om 'goed te doen' door 'groen te doen'. Daardoor ontstaat echt geen betere wereld, hoogstens een fijn gevoel."

Nederland staat voor een enorme opgave om aan de doelstellingen voor het Klimaatakkoord te voldoen. Hoe halen we die als de markt en het particulier initiatief níet langer meedoen?

"Daar pleit ik ook niet voor, wel voor een veel grotere rol van de overheid. Schone lucht en de gezondheid van burgers lijken mij bij uitstek publieke verantwoordlijkheden, staatszaken. Maar de overheid heeft zich inmiddels zo ver van die zorgplicht teruggetrokken, dat een organisatie als Urgenda naar de rechter moet stappen om die publieke verantwoordelijkheid op te eisen. 'Op te dringen' is misschien beter gezegd. Dat heeft de rechter ook in niet mis te verstane bewoordingen gedaan. Milieudefensie doet precies hetzelfde als zij Shell aansprakelijk stelt voor het mede veroorzaken van de gevaarlijke klimaatverandering. Het klimaatbeleid moet vooral een zaak van de politiek zijn, en daarmee ook de verduurzaming van Nederland. Zij heeft als opdracht de gehele bevolking een schone toekomst te bieden. En dan heb je het plotseling niet langer over de dunne groene laag die over onze samenleving wordt gelegd, maar over het verkleinen van maatschappelijke verschillen."

Dat is wel een enorme klus. Hoe kan die in het kader van het klimaatbeleid worden geklaard?

"De overheid heeft allerlei knoppen en handels waarmee duurzame ontwikkeling kan worden gestuurd. Neem de besteding van de sub-sidie voor zonnepanelen. Die gaat nu vooral naar de particuliere woningeigenaren. Kunnen die rijkere huishoudens de panelen niet zelf betalen? Je zou met die subsidie ook de woningcorporaties kunnen stimuleren de sociale woningbouw aan te pakken. Daardoor wordt er straks niet alleen minder fossiele brandstof gebruikt, maar huurders krijgen in de toekomst ook een lagere energierekening. Duurzaamheid en de verkleining van de sociale verschillen gaan zo hand in hand. Dat is ook een voorwaarde. Hetzelfde geldt voor het stimuleren van biologisch voedsel en het verminderen van vleesconsumptie. Met belastingen en beloningen kan een koers worden gevaren die de kloof niet vergroot, maar via vergroening juist verkleint. Radicale duurzaamheid, noem ik dat, er zou geen andere moeten bestaan."

Lees ook:

Nederland is rijk, maar scoort superslecht op duurzame ranglijsten

Wie alleen naar geld kijkt, ziet dat het in Nederland heel goed gaat. Wie breder kijkt ziet dat de welvaart ten koste gaat van het milieu.

© Trouw

De Duurzame 100 in Pakhuis de Zwijger

Trouw organiseert samen met Pakhuis de Zwijger op 10 oktober een festival ter gelegenheid van de tiende Duurzame 100. Wilt u daarnaartoe, ga dan naar trouw.nl/exclusief en meld u aan.

Deel dit artikel

Als je niet bereid bent om alles voor duurzaamheid aan de kant te zetten, doe je al niet meer mee. Veel mensen hebben die luxe niet

Sybrand Buma, CDA-leider

Dat groene leven is een lifestyle van de happy few, van de rijke eco-elite met kansen, op allerlei gebied

Shivan Jhagroe, sociaal wetenschapper

Geweldig, de Tesla, maar ook gewelddadig. Het kobalt wordt door kindslaven gedolven.