Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een duurzamer leven voor de bestseller

Groen

Robin van Wechem

© Thinkstock

Boeken uitgeven kan groener en goedkoper, vindt Erik Timmermans, directeur van het Informatiecentrum Papier en Karton. In het project 'Duurzaam boek' worden vier boeken opnieuw, maar dan veel milieubewuster gedrukt.

Wie denkt dat hij met de aankoop van zijn kekke e-reader het milieu een dienst bewijst, kan zich na het lezen van de volgende alinea's wel eens achter de oren krabben. De duurzaamheidsstrijd tussen boeken en e-readers is niet zomaar beslecht. In tegenstelling tot e-readers zijn boeken gemaakt van een hernieuwbare grondstof en ze verbruiken ook geen energie meer nadat ze van de fabrieksband zijn gerold. Bovendien kun je een boek in vakantietijd rustig een middag op het strand laten liggen zonder dat het oververhit raakt, of onbruikbaar wordt.

Behalve praktisch, zijn boeken ook groen, zegt Erik Timmermans, directeur van het Informatiecentrum Papier en karton (IPK). "We gebruiken wc-papier om onze billen mee af te vegen en we juichen het toe als een groot bedrijf als Unilever overstapt van plastic op kartonnen verpakkingen", zegt hij in zijn lichte kantoor op een verder nogal ongezellig bedrijventerrein in Hoofddorp. "Maar als we het over boeken hebben, denken veel mensen dat digitaal beter is. 'Laat die boom maar staan, ik neem wel een iPad', zeggen ze, terwijl dat helemaal niet zoveel beter is."

De weinige cijfers die er zijn, geven in elk geval geen uitsluitsel. Volgens sommige onderzoeken moet je tussen de 30 en 70 boeken op één e-reader lezen om milieuwinst te boeken. Volgens andere onderzoeken is elektronisch lezen, puur bekeken vanuit energieverbruik, weer net iets gunstiger dan lezen van papier. Volgens weer een ander onderzoek staat de productie van een e-reader alleen al gelijk aan 40 tot 50 boeken. Al met al moet je dus flink wat avonden met je neus boven een tablet hangen om behalve hip ook groen bezig te zijn.

Papierversnipperaar
Maar dat wil niet zeggen dat de hele boekenwereld nou zo milieuvriendelijk is. Integendeel, zegt Timmermans. "Volgens het Centraal Boekhuis in Utrecht gaan er jaarlijks maar liefst zes miljoen boeken door de papierversnipperaar. De kostprijs van een boek is nu eenmaal lager bij een hogere oplage. Uitgevers lijken efficiency niet altijd in verband te brengen met kostenreductie."

Uitgevers bepalen welk boek in welke oplage wordt gedrukt, zegt Timmermans. "Zij bepalen de papiersoort en kiezen voor bepaalde druktechnieken. Ik ken een uitgever die voor een oplage van 500 boeken een offsetdrukopdracht gaf, waarvoor de persen eerst op kleur moeten komen. Hij gooide uiteindelijk net zoveel kopieën weg als de hele oplage. Dat is zonde. En geldverspilling."

Met het project 'Duurzaam boek' wil het informatiecentrum daar verandering in brengen. Samen met het Centraal Boekhuis, vier uitgeverijen, twee drukkers en een papiergroothandel worden vier titels opnieuw uitgegeven. "We hebben gekeken naar grondstoffen, inkt en alle andere zichtbare delen in het boek en hoe we daarop konden besparen", vertelt Timmermans. "Een pocket is minder belastend voor het milieu dan een hardcoverboek, omdat een harde band meer karton en lijm kost. Maar de stevige versie gaat weer langer mee."

Op het eerste gezicht lijken er makkelijk meters te maken. "Papier vormt met zo'n 60 procent het hoofdbestanddeel van de milieudruk van een boek", legt Timmermans uit. "Als een uitgever een boekomvang kiest die aansluit bij een gangbaar papierformaat voorkomt hij snijverlies. Het gebruik van dunner papier of kleinere marges op de bladzijde kan eveneens kilo's schelen. Maar ook het lamineren van de kaft, het transport en de logistiek spelen mee als je een boek milieuvriendelijker wilt maken."

Bio-folie
En dan wordt het lastiger. "Het laminaat in boekomslagen is erg vervuilend", beaamt Geert Gortzak van WPG Uitgevers. "De meeste laminaatfolies dragen misschien geen schadelijke stoffen over aan het milieu, maar ze zijn nauwelijks afbreekbaar. De bioversies wel, maar die moeten ook aan praktische eisen voldoen. Ze moeten goed op het boek blijven zitten, relatief makkelijk zijn aan te brengen en dat moet ook een beetje snel kunnen gebeuren. Als gewone folie tien keer zo snel kan worden aangebracht, dan kost de bio- folie aan het eind van de rit alsnog meer energie."

Volgens Gortzak is verduurzaming een langzaam proces. "Bij onze uitgeverij worden alle uitgaven sinds dit jaar op FSC-papier gedrukt, dat hebben we in fasen ingevoerd. We doen zaken met drukkerij Wilco, die CO2-neutraal werkt. Maar sommige dingen gaan moeizaam. Voor de plastic hoesjes voor onze tijdschriften zitten we bijvoorbeeld in allerlei inkoopclubjes met collega-uitgeverijen. Je moet draagvlak creëren, afwerk- bedrijven meekrijgen. Dat kost tijd. Je kunt langlopende contracten niet zomaar opzeggen."

Ook bij drukkerij Wilco wordt het merendeel van de opdrachten op FSC-papier gedrukt. Bovendien gebruikt het bedrijf uitsluitend bio-inkt, waar geen chemicaliën in zitten. Volgens adjunct-directeur William Schuring is er met bio-inkt minder water nodig bij de recycling van oud papier en blijven er geen giftige stoffen achter.

Sinds juli vorig jaar koopt de drukkerij CO2-credits in om al haar werkzaamheden te compenseren, van het woon-werkverkeer van de medewerkers tot het afleveren van de bestellingen. Het enige dat daar niet bij inzit, is het papiertransport naar de drukkerij. En dat is vaak het meest vervuilende deel, zeker als het papier van ver moet komen.

Timmermans: "We hebben voor het project een boek gevolgd waarvoor de FSC-gecertificeerde papierpulp uit Chili in Spanje tot papier werd gemaakt. Vervolgens werd het gedrukt in Amersfoort en ingebonden in Groningen. Dat boek had 15.000 transportkilometers meer dan een ander onderzocht boek. Een FSC-certificaat zegt alleen maar iets over hoe een bos wordt beheerd. Het zegt nog niets over de rest van het productieproces."

En om het nog ingewikkelder te maken, vertelt CO2-uitstoot ook niet het hele verhaal. "Om de uitstoot van broeikasgassen bij het transport goed te kunnen berekenen, moet je eigenlijk ook weten in wat voor type vrachtwagen of schip het product is vervoerd", zegt Timmermans. "In Frankrijk is de CO2-uitstoot van papierverwerking bijvoorbeeld erg laag, omdat daar veel kernenergie wordt gebruikt. Je kunt je afvragen of dat nou zo wenselijk is."

Lees verder na de advertentie

 
De meeste iPads komen uit Azië en zijn gemaakt met behulp van kernenergie

Keurmerk
Papiergoeroe Gert Rieder van groothandel Antalis vindt de discussie over kernenergie niet zo relevant. "De meeste iPads komen uit Azië en zijn ook gemaakt met behulp van kernenergie. Bij 'goed' papier gaat het niet alleen om transport, maar ook om arbeidsomstandigheden." Antalis levert daarom alleen papier van binnen Europa dat bijna allemaal is gecertificeerd door de bosbouwkeurmerken FSC of PEFC. "Steeds meer papiersoorten en -maten krijgen een keurmerk. In Nederland is inmiddels 40 procent van het bosoppervlak gecertificeerd, maar wereldwijd is dat nog maar 10 procent."

Volgens Timmermans draait het uiteindelijk allemaal om efficiëntie. "Als je het aantal kilometers beperkt, ben je al een eind op weg. We adviseren uitgevers om hun transportketens in beeld te brengen en te kijken welke stappen in het productieproces op dezelfde locatie kunnen worden uitgevoerd. Drukkerij Wilco doet dat al, zij werken boeken ook af. Maar die krappe 200 kilometer van Groningen naar Amersfoort valt weer weg in het totaalplaatje als de papierpulp voor het boek uit China komt."

In het project wordt ook een proef gedaan met printing on demand, drukken in kleinere oplages. "Een uitgever kan dan proberen of een bepaalde titel aanslaat en tegelijkertijd de kosten laag houden."

Voor wie in de winkel twijfelt of hij die glimmende bestseller met zwaar gelamineerd omslag wel of niet moet kopen, heeft Timmermans een voor de papiersector mogelijk tegenstrijdig advies. "Leen het boek bij de bibliotheek of van een vriend. Biebboeken worden gemiddeld door wel 30 mensen geleend, dat is groen en goedkoop tegelijk."

Zuinig met papier
Nederland is wereldwijd koploper in recycling. Van het papier en karton wordt 90 procent ingezameld en 80 procent van het papier van Nederlandse bodem wordt gemaakt uit oud papier. Daarnaast exporteren we jaarlijks bijna een miljoen ton afgedankte dode bomen. De handel in papier loont, en is goed voor het milieu. Timmermans: "De papierindustrie is koploper in de biobased economy. In de nieuwe generatie papierfabrieken kan elk onderdeel van een boom worden benut. De stam levert hout voor meubels en papier, de schors, de naalden en bladeren worden verbrand voor elektriciteit. In Scandinavië voorzien zulke fabrieken vaak de hele omgeving van energie."

 
Door het gebruik van bio-inkt is er minder water nodig bij de recycling van oud papier

Deel dit artikel