Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Dieren zijn slimmer dan we denken (en planten ook)

Groen

Merel Kamp

Octopus in een wekpot met draaideksel. Het dier kan zichzelf bevrijden, zie het filmpje verderop. © RV

Intelligentie is niet langer aan de mens voorbehouden. Het verschil tussen menselijke en niet-menselijke dieren is eerder gradueel dan fundamenteel. Maar wat betekent dat voor ons wereld- en zelfbeeld?

Voor velen geldt de mens al millennia als kroon op de schepping. Of die schepping nu de uitkomst werd genoemd van een blind genetisch evolutieproces, of een creatief ontwerp van een almachtige maker, of iets daar tussenin, deed aan de status van de mens niets af. Maar deze eens onbetwiste menselijke voorrechtspositie wordt steeds vaker gerelativeerd.

Lees verder na de advertentie

De mens is het wezen dat zich van andere dieren onderscheidt door.... ja, door wat eigenlijk? Door taal? Cultuur? Rationaliteit of intelligentie? Wetenschappelijk onderzoek naar taal, cultuur, sociaal en probleemoplossend gedrag en het gebruik van techniek bij dieren wijst steeds vaker uit dat het verschil tussen menselijke en niet-menselijke dieren eerder gradueel is dan fundamenteel. En niet alleen (niet-menselijke) dieren knagen aan de stoelpoten van het menselijke zelf- en wereldbeeld. Het wordt tegelijkertijd overwoekerd door plantaardige én artificiële intelligentie. Intelligentie is niet langer aan de mens voorbehouden. Om dit inzicht kan de mens, zo lijkt het, niet langer heen. Maar wat betekent het?

Niet alleen de mens is een bezield wezen

René ten Bos

"Wat we zien is dat we steeds meer een soort innerlijkheid bij niet-menselijke wezens erkennen", zegt Denker des Vaderlands René ten Bos. "De wereld om ons heen kent ook handelingsvermogen en vormen van reflectie en intelligentie. Dat is een afscheid van het idee dat alleen de mens een bezield wezen is, dat eeuwen lang geldig was in onze Grieks-Europese cultuur. We waren erg gehecht aan het beeld van het dier als automaat, een erfenis van Descartes. In de biologie moest dierlijk gedrag altijd een functie hebben en binnen het behaviorisme is het zelfs niet meer dan een kwestie van stimulus en respons."

Nachtmerrie

Tegelijkertijd worden juist die dingen die wel degelijk een automaat zijn, of minstens als zodanig zijn begonnen, computers en robots, door middel van bijvoorbeeld machine learning - computers leren daarbij zelfstandig middels algoritmen en grote hoeveelheden data - steeds intelligenter, en uiteindelijk misschien zelfs zelfbewust. De droom of juist nachtmerrie van velen. Sophia de robot werd onlangs officieel staatsburger van Saudi Arabië (waar de evolutietheorie niet wordt onderwezen op basisscholen). Ze voelde zich daardoor zeer vereerd, zei ze.

Blijkbaar is het anno 2017 niet ondenkbaar om een automaat tot staatsburger te maken, maar wel om een chimpansee, op geheel eigen wijze intelligent en sensitief, burgerrechten te geven. Politiek filosofe Eva Meijer deed onlangs (in Nederland) met haar publicatie 'De soldaat was een dolfijn' veel stof opwaaien door voor te stellen om dieren een politieke stem te geven. Dieren hebben een eigen innerlijk leven, stelt zij, en zijn intelligent te noemen, hoewel ze natuurlijk anders zijn dan de mens. 

Octopus in een wekfles

Octopussen - om eens een niet aaibaar voorbeeld te nemen - herkennen individuele personen, ontsnappen uit emmers juist als je je even omdraait en gebruiken gereedschappen. Octopus Otto veroorzaakte meermalen opzettelijk kortsluiting in een poging het licht naast zijn aquarium uit te doen.

Waar het dier als automaat gold, gold de plant als een sierlijk decor voor menselijk handelen. En als bijgerecht bij een stuk dier uiteraard. Recent wetenschappelijk onderzoek laat echter zien dat planten veel slimmer, actiever en manipulatiever zijn dan lang werd gedacht. In zijn boek 'Briljant Groen' toont de Italiaanse hoogleraar Stefano Mancuso hoe planten interacteren en communiceren met hun omgeving. Planten zoeken samenwerkingen met schimmels en insecten en communiceren met soortgenoten via wortelnetwerken. Bomen, zo blijkt uit recent onderzoek, ontspannen 's nachts mogelijk onder invloed van een innerlijke biologische klok. Mancuso noemt planten 'intelligent', wat niet al zijn vakgenoten hem in dank afnemen.

Intelligentie is een overschat begrip

Tjeerd Andringa

Tjeerd Andringa, cognitiewetenschapper, docent aan de RUG en mede- oprichter van de opleiding artificiële intelligentie aan diezelfde universiteit, vindt intelligentie eigenlijk maar een overschat begrip, wie of wat er nu ook intelligent mag worden genoemd. "Bij de invulling van het begrip kijkt men maar naar één deel van cognitie: intelligentie wordt nu veelal gedefinieerd als probleemoplossend vermogen. Daar zijn computers en mensen heel goed in."

Ecosystemen, dieren en planten daarentegen beschikken, aldus Andringa, naast over een probleemoplossend vermogen over échte wijsheid. Die definieert hij als: het onderhouden en verbeteren van de omstandigheden waarvan je afhankelijk bent. "Mijn vrouw is biologisch boer, dus wij zien van dichtbij hoe wijs ecosystemen werken. Wat wij in het Westen doen is vooral problemen oplossen, die dan weer leiden tot nieuwe problemen. We zitten in een zogenoemde coping trap: we moeten omgaan met de problemen die we zelf scheppen." Wijsheid is daarin ver te zoeken, meent Andringa. Planten en dieren zijn wat dat betreft wijzer dan de westerse mens te noemen: die zorgen voor hun omgeving, of doen haar minstens geen geweld aan.

Dode mug

"Als ik een mug op mijn arm zie zitten, dan mep ik hem dood", zegt Ten Bos en voegt daar direct aan toe: "Maar kun je dat eigenlijk nog wel doen?" Bij die vraag gaat het misschien inderdaad niet louter om een begrip als intelligentie. "We zien een verschuiving in het denken: alle dingen die er zijn hebben een hang naar persistentie: ze willen blijven bestaan. Op die manier bezien heeft het dierlijke, plantaardige en zelfs het klassieke 'niet-bezielde' een soort innerlijkheid. Filosofe Jane Bennet spreekt in dit verband van vibrant matter."

Geanimeerde materie. Heel de wereld een innerlijk. Hoe verhoud je je tot zo'n wereld? "Dan kom je bij een vraag die dierenethicus Peter Singer al stelde: Hoe breid je je morele cirkel uit? Waar ligt de grens van ons empathisch vermogen? Waar houdt morele betrokkenheid op?", zegt Ten Bos. "Empathie is een ingewikkeld begrip. De Belgische filosoof Ignaas Devisch herinnerde ons er onlangs nog aan dat empathie in wezen bijziend is. Ik voel meer empathie met mijn kinderen dan met die van iemand anders. Kan ik meevoelen met een mier met liefdesverdriet?"

Alleen empathie is dus niet zaligmakend. "We moeten het opnemen voor wat kwetsbaar is. En wat kwetsbaar is, is niet uitsluitend het menselijke. Dit nieuwe besef vraagt om een ander verantwoordelijkheidsgevoel." Ook Andringa noemt verantwoordelijkheid: "Weten dat de uitkomsten van jouw gedrag niet willekeurig zijn. Ook dat hoort bij wijsheid. We moeten dat gedrag leren kiezen, dat leidt tot een betere wereld."

We zijn slechts een verzameling cellen en microben

René ten Bos

De mens als het verantwoordelijke wezen. Is dit een nieuw antropocentrisme? "Tsja", zegt Ten Bos, "als je echt ecologisch wilt denken, zou je moeten accepteren dat je slechts een verzameling cellen en microben bent, net als de rest en dat ook jij prooi kunt zijn". Maar zo denken, ziet Ten Bos de mens niet zo snel doen. Hoe dan wel? "Ik zou een zekere terughoudendheid willen bepleiten in onze omgang met wereld om ons heen. Naar onze eigen soort, de mens, toe zijn wij over het algemeen terughoudend. Daarmee bedoel ik geen bescheidenheid. Het idee van het sociaal contract van de Britse politiek filosoof Thomas Hobbes (1588-1679) formaliseert in feite deze terughoudendheid naar de medemens: we grijpen bij een conflict met de buurman niet direct naar geweld. Zo'n houding zou je ook moeten hebben ten aanzien van de natuur. De natuur is daarbij niet 'het Andere', daar maak je deel van uit."

Deel dit artikel

Niet alleen de mens is een bezield wezen

René ten Bos

Intelligentie is een overschat begrip

Tjeerd Andringa

We zijn slechts een verzameling cellen en microben

René ten Bos