Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Deze algen tonen hoe de zeespiegel in het verleden steeg

Groen

Monica Wesseling

"Kiezelwieren tonen hoe het landschap is ontstaan, of bij het ophogen van de terp links of rechts grond is afgraven." © -

De kiezelwierkenner kan meer over het verre verleden vertellen dan de archeoloog. Jammer dat vrijwel niemand dat weet.

Op een tafel ligt een buis vol aarde. De opeenvolging van kleuren is mooi, maar voor het overige is de buis weinig opwindend. Tot kiezelwierkenner Geurt Verweij, werkzaam bij ecologisch adviesbureau Bureau Waardenburg, er met zijn microscoop naar kijkt en de tijd duizenden jaren wordt teruggedraaid.

Lees verder na de advertentie

"Kiezelwieren tonen hoe het landschap is ontstaan, wat de invloed van de mens was, of bij het ophogen van de terp links of rechts grond is afgraven. Ze onthullen hoe de zeespiegel in het verleden steeg en zorgen dat natuurontwikkeling historisch te verantwoorden is. Bij onderzoek in Afrika kijkt men zelfs miljoenen jaren terug. Heus, kiezelwieren openbaren. Jammer alleen dat vrijwel niemand dat weet. Archeologen, natuurontwikkelaars en klimatologen zijn zonder deze kennis eigenlijk behoorlijk gehandicapt."

Kiezelwieren zijn algen, zeg maar plantjes van nog geen 0,2 millimeter groot

Algen

Kiezelwieren zijn algen, zeg maar plantjes van nog geen 0,2 millimeter groot. Ze komen voor in alle vochtige milieus; van wereldzeeën tot in de gft-bak. Waar welke kiezelwieren voorkomen, is afhankelijk van de omstandigheden; zoet, zout, brak, klei of veen, schoon of verontreinigd water - steeds is de kiezelwier-samenstelling anders.

Voorzichtig schuift Verweij de buis vol aarde terzijde en pakt dan enkele kleine doosjes waarin in elk een kubieke centimeter aarde zit. Elk brokje aarde wordt opgelost in water waarna er een beetje van op een glaasje onder een microscoop wordt gelegd. "Mooi. Zit vol kiezelwieren", concludeert Verweij uit het beeld - op het oog een vies brilleglas. "Eens kijken waarom deze nederzetting duizenden jaren geleden is verlaten."

Om deze vraag te kunnen beantwoorden zijn chemicaliën en tijd nodig, legt Verweij uit en pakt uit een ander doosje een eerder geprepareerd bodemmonster. Hij legt een glaasje met daarop wat aarde onder een microscoop en laat meekijken. Veel meer dan wat zwart-witte vormen levert het beeld niet op en in één klap lijkt zijn pleidooi je reinste luchtfietserij. Wat verschilt dit beeld van bolletjes nou eigenlijk van de glazen bol op de kermis?

Onzichtbare sporen

Met moeite schuift Verweij de microscoop opzij. Hij werkt nauw samen met archeologen, vertelt hij, in elk geval met het bedrijf Earth Integrated Archaeology. Om na te gaan of er wellicht archeologisch interessante restanten zijn waarmee bij graaf- of bouwwerkzaamheden rekening moet worden gehouden, neemt het archeologisch onderzoeksbureau op verschillende diepten en locaties bodemmonsters; de buizen op de tafel.

Beide disciplines vullen elkaar goed aan, zegt Verweij. Verder dan het bepalen van de menselijke aanwezigheid komen de archeologen in feite niet. "Zij kunnen bepalen dat er ooit een dobbe, een drinkplaats voor vee, is geweest die verlaten is, maar kiezelwierkenners weten waarom. Als de dobbe bijvoorbeeld onbruikbaar is geworden omdat ter plekke de zeespiegel is gestegen dan zien we dat aan de kiezelwieren in de bodem."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Een kiezelwier. © -

Ook de manier waarop de mens het land naar zijn hand heeft gezet, of veiligheid heeft gezocht, weet Verweij met zijn specialisme te verklaren. Voor een archeoloog onthullen gereedschap of aardewerkresten de aanwezigheid van de mens op terpen; de kiezelwierman kan zien hoe de terp opgeworpen is. Of hiervoor een kreek is afgegraven dan wel grond is afgestoken in de omgeving. Kiezelwieren in de brakke kreken zijn immers anders dan die in de zoete bovengrond. Onzichtbare sporen worden opeens zichtbaar. Zelfs de plek waar gezamenlijk werd gepoept of waar een poel lag waarin schapen van parasieten werden ontdaan.

Ook voor natuurherstel is volgens Verweij zijn specialisme onmisbaar. Hij geeft zijn voorbeeld: herstel van een beekdallandschap begint nu nog vaak met een reis naar - pak 'm beet - Polen, om te kijken hoe zo'n natuurlijk dal eruit moet zien. Op grond daarvan wordt geplagd, gegraven, gekapt, geplant en gekopieerd in de hoop dat dat wat men doet een beetje klopt. Dat kan ook anders. Diatomisten kunnen grondmonsters nemen, ook op diepte, en kunnen aan de hand van de algen exact de samenstelling en vochtigheidsgraad in de bodem van vroeger tijden zien en daarmee dus het landschap van vroeger reconstrueren.

Diatomisten kunnen aan de hand van de algen de samenstelling in de bodem van vroeger tijden zien en daarmee het landschap van vroeger reconstrueren

Toverdoos

Archeologie, ecologie, natuurbeheer. Zelfs de klimatologen zijn volgens Verweij bij het werk van diatomisten gebaat. Klimaatverandering en de daarmee gepaard gaande zeespiegelstijging tonen zich ook in kiezelwieren. 

Boringen gevolgd door analyse van de kiezelwiersamenstelling maakt duidelijk wanneer de ondergrond nog zoet was en wanneer deze is omgeslagen naar zout of brak, oftewel de hoogte van de zeespiegel. Kennis van het verleden is nodig om te kunnen voorspellen. Als uit een toverdoos noemt de kiezelwierkenner de ene na de andere toepassing op.

Tekst loopt door onder afbeelding.

© -

En toch. Hij is een roepende in de woestijn. Tot nu toe worden kiezelwieren uitsluitend gebruikt voor het aantonen en determineren van watervervuiling. Verweijs discipline is onbekend. "Misschien slaan wij, kiezelwierkenners, te weinig op de trom. Het aantal diatomisten is klein, de wetenschap is sterk gespecialiseerd en bovendien heb je er een dure microscoop voor nodig."

Bij Earth Integrated Archaeology onderkennen ze zijn kennis. "We vullen elkaar op een prachtige manier aan. Wij kunnen de aanwezigheid van mensen opsporen, de diatomist wat die mens daar heeft gedaan", aldus directeur Eva Kars.

Ondertussen worden er vier nieuwe buizen binnengedragen. Uit elke laag wordt een dobbelsteentje grond gestoken. Verweij mengt, lost op en tuurt. Het verleden in zwart-witte vlekken.

Tekst loopt door onder afbeelding.

© -

Bodemmonsters

Eva Kars, de Zweedse eigenaresse van Earth Integrated Archaeology, hanteert een Zweedse methode van archeologisch onderzoek. Als ergens plannen zijn voor afgraven, bebouwen of anderszins beroeren van de grond, zoekt zij aan de hand van bodemmonsters naar bewijzen van vroegere aanwezigheid van mensen. De monsters worden ook bekeken door geologen en archeologen. Samen met de kennis van de diatomist ontstaat zo een goed beeld van het verre, verre verleden.

Heel ver terugkijken

Mits de omstandigheden niet te droog zijn, blijven kiezelwieren miljoenen jaren intact en terug te vinden in bodemmonsters. In Nederland wordt op dit moment nog niet verder dan tienduizend jaar teruggekeken, het moment dat de mens invloed uitoefent op het land.

In Afrika duiken de wetenschappers tot al zo'n 23 miljoen jaar terug, onder meer met boringen in de bodem van het Tanganyikameer, het een na oudste meer en omringd door Burundi, Congo-Kinshasa, Tanzania en Zambia. Uit analyses van de aanwezige kiezelwieren zijn conclusies te trekken over landschap en klimaat van miljoenen jaren geleden.

© Visuals Unlimited / NaturePL/HH

Deel dit artikel

Kiezelwieren zijn algen, zeg maar plantjes van nog geen 0,2 millimeter groot

Diatomisten kunnen aan de hand van de algen de samenstelling in de bodem van vroeger tijden zien en daarmee het landschap van vroeger reconstrueren