Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De zwarte rat heeft u aan de Romeinen te danken

Groen

Jelle Reumer

Een zwarte rat op een zolder. © ANP
Jelle's weekdier

Uw weekdierchroniqueur is even op reis. Reizen is een bezigheid die niet alleen door mensen wordt verricht, de natuur weet er ook raad mee.

Plantenzaden drijven hele oceanen over, mossellarven reizen in ballastwater van de ene haven naar de andere, trekvogels krijgen tweemaal jaarlijks de kriebels en ook de klimaatverandering zorgt voor migratie. Er zijn soorten die van nature reizen, maar ook vele die al dan niet dankbaar met de mens meeliften. De zwarte rat doet dat al zeker 2000 jaar. De rat is wat wordt genoemd een cultuurvolger: een dier- of plantensoort die in het kielzog van Homo sapiens over de aardbol reist.

Lees verder na de advertentie

Europa was 2000 jaar geleden een dunbevolkt continent, met her en der landbouwers en veeboeren, woeste volksstammen en een invasieleger dat in de loop van enkele eeuwen het hele westen onder zijn gezag bracht (met uitzondering van een klein dorpje in Bretagne). Over land trokken Romeinse legermachten te voet, over zee voeren schepen. Zodra de heerschappij was gevestigd, begon handel op te leven en werd er heel wat heen en weer gereisd. Een ongewenste populatie migreerde met de Romeinen mee: ratten.

Tegenwoordig leven in Europa twee soorten ratten: bruine ratten of rioolratten (Rattus norvegicus) en zwarte of scheepsratten (Rattus rattus). Beide soorten komen hier van nature niet voor; ze zijn met de mens hierheen gekomen, de zwarte als eerste, met dank aan Caesar. Zwarte ratten zijn vermoedelijk meegelift vanuit hun oorsprongsgebied in zuidelijk Azië. Resten van de knaagdieren zijn her en der aangetroffen in archeologische vindplaatsen met een Romeinse context: van havensteden in het Middellandse Zeegebied tot de Engelse havenplaats York, en ook zijn rattenrestanten bekend van de continentale heirbanen waarlangs de legers trokken.

Caesar

Ook in Nederland zijn diverse Romeinse ratten ontdekt, vooral in de buurt van, al dan niet voormalige, waterwegen. De huidige verspreiding beperkt zich grotendeels tot Zeeuws-Vlaanderen, delen van Brabant en de havensteden Amsterdam en Rotterdam. In de achttiende eeuw drong ook de bruine rat in Europa door. Dit iets grotere knaagdier heeft zijn zwarte neefje goeddeels verdrongen en komt nu overal voor. Hij is succesvoller omdat hij dankbaar gebruikmaakt van een hem gratis ter beschikking gestelde en fijnmazig vertakte infrastructuur: het rioolstelsel. Daar houden zwarte ratten niet van.

Scheepsratten zijn echte reizigers. Er is geen havenstad ter wereld, geen eiland – hoe afgelegen ook – waar ze niet voorkomen. Op sommige eilanden zijn succesvolle ontrattingscampagnes gestart, voornamelijk omdat een geïntroduceerde rattenpopulatie de oorspronkelijke eilandbewoners kan uitroeien. Menig eilandzoogdier of -vogel is al uitgestorven als gevolg van de introductie van Rattus rattus. Zover is het met de mensheid niet gekomen, hoewel er in de loop van de geschiedenis meer mensen stierven door de via ratten verspreide pestbacterie, dan door alle oorlogen, genocides en terrorisme bij elkaar. De grootste uitbraak van de zwarte dood, in de veertiende eeuw, kostte vermoedelijk de helft van de Europese bevolking het leven, hier en daar zelfs driekwart. Stel je eens voor dat nu bij een epidemie in vier jaar tijd acht miljoen Nederlanders zouden overlijden. Vroeger was niet alles beter.

Jelle Reumer is paleontoloog. Voor Trouw bespreekt hij iedere week een dier dat het nieuws haalt. Lees hier eerdere afleveringen van Jelle’s Weekdier.

Deel dit artikel