Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De duurzame dageraad

Groen

Esther Bijlo en Frank Straver

Twee hoge gebouwen steken nog net uit boven de smog in Skopje, de hoofdstad van Macedonië. © EPA
Recensie

De homo sapiens is succesvol – maar de grenzen van dat succes zijn in zicht. Toch lijken er oplossingen te ontspruiten onder alle ellende die de mens op de planeet heeft aangericht, is de les uit drie boeken.

© TRBEELD
Lees verder na de advertentie

Verandering kost moed

Het is ‘Cruijffiaans eenvoudig en geniaal’, constateert hoogleraar Jan Rotmans in zijn net verschenen boek ‘Omwenteling’. Chauffeurs koppel je digitaal aan passagiers en je hebt, zonder een enkele auto te bezitten, een taxibedrijf. De klant kan de taxi kiezen, de route, weet van tevoren wat het kost en kan de chauffeur beoordelen. Het gaat over Uber, een voorbeeld van ‘de nieuwe economie’. Het is, net als Airbnb – ‘de grootste vastgoedspeler ter wereld zonder vastgoed’ – een ‘disruptieve’ verandering: allerlei schakels uit het oude economische systeem worden overbodig door digitale technologie.

Niet dat Rotmans een fan is van Uber, ‘dat in alles een hyperkapitalistisch en moreel verwerpelijk bedrijf is’, maar het is wel een voorbeeld van de fundamentele veranderingen die momenteel plaatsvinden. Binnen drie tot vijf jaar is er een Uber voor energie, bouw, zorg et cetera, stelt hij. En dat kan ook zonder mensen uit te buiten, laten andere voorbeelden uit de deeleconomie zien.

'Wie door een transitiebril kijkt, ziet de kiemen van een wezenlijk andere samenleving en economie opkomen'

Jan Rotmans

Rotmans is hoogleraar transitiekunde en in ‘Omwenteling’ legt hij voor een breed publiek uit welke uitdagingen de hedendaagse samenleving kent. Op allerlei vlakken kraken de oude systemen: de economie, de democratie, sociale stelsels, het onderwijs, de zorg. Grote problemen zoals klimaatverandering, migratie en het gevecht om grondstoffen wachten op een oplossing. En tegelijk staat de middenklasse onder druk, is bang voor wat komt en wat mogelijk verloren gaat en vlucht, deels, in populisme.

Voer voor pessimisme, maar Rotmans ziet dat op een heleboel vlakken de boel ten goede aan het schuiven is. ‘Het is nog fragiel, maar wie door een transitiebril kijkt, ziet de kiemen van een wezenlijk andere samenleving en economie opkomen.’ Rotmans begeleidt die veranderingen en brengt ze in kaart. Aanvankelijk vooral in de energiesector en de Rotterdamse haven, maar ook in sectoren als zorg en onderwijs.

Waar Rotmans eerst meer over de ‘systemen’ schreef, heeft dit boek een meer menselijke invalshoek. Als mensen de systemen uit durven dagen, de moed hebben te veranderen, dan levert dat ook wat op. Neem de energie­coöperaties die burgers lokaal oprichten waarmee ze de machtige energiebedrijven uitschakelen en meer sociale samenhang creëren. Of Buurtzorg, dat thuiszorg levert zonder ballast van managers en bureaucratische rompslomp.

Makkelijk zal het niet zijn, even een cursus verandermanagement doen, wat tips en adviezen toepassen, zo eenvoudig is het niet. Het gaat om een veel wezenlijker zoektocht, stelt Rotmans, ‘naar diepere drijfveren en een innerlijk kompas’. Dat proces kan ook pijnlijk zijn, zoals hij ook zelf heeft ervaren. Maar bekijk het eens van de andere kant: ‘Het is een uiterst spannende tijd, wij behoren tot de gelukkigen die onderdeel uitmaken van een omwenteling, een evolutionaire revolutie’.

Omwenteling
Jan Rotmans
Uitgeverij De Arbeiderspers
14,99 euro

© TRBEELD

Afscheid van economische groei, op naar ‘duurzaam hedonisme’

De mens is een bijzondere diersoort. Ongekend succesvol, want de populatie mensen groeide sinds 1850 van 1 miljard naar ruim 7 miljard. Spoiler: het is niet houdbaar. De mensheid botst namelijk tegen allerlei ecologische grenzen aan. Binnen 100 tot 500 jaar, een nauwelijks waarneembare rimpeling in de geschiedenis van leven op aarde, is er hooguit plaats voor 1 miljard mensen, het aantal van voor de industriële revolutie.

Deze conclusie, uit het boek ‘Ecologica’ van de bioloog Hans Meek, klinkt behoorlijk apocalyptisch. Dat is echter helemaal niet de toon van het boek. Meek legt in heldere bewoordingen de beginselen van de ecologie en ecosystemen uit. Hoe de verschillende kringlopen van voedsel, koolstof en stikstof werken, de evolutionaire stamboom, de samenhang tussen de soorten en hoe planten en dieren in hun energie voorzien. In dat laatste zit ’m de crux. De diersoort homo sapiens is namelijk wat-ie is op dit moment vanwege het enorme verbruik van fossiele energie.

‘Zonder fossiele energie is de huidige grootte van de menselijke populatie ecologisch gezien onbestaanbaar’, toont Meek aan. ‘De productie van al onze kunstmest, insecticiden en geneesmiddelen, vervoersmiddelen, machines en computers, verwarming en kunststoffen is afhankelijk van energie verkregen uit het verbranden van fossiele brandstoffen.’ Die raken op. Dat kan nog wel 100 of 200 jaar duren. Maar op de kortere termijn veroorzaakt de menselijke levenswijze met de uitstoot van broeikasgassen een levensgroot klimaatprobleem: stijgende zeespiegel, extreem weer, droogtes. Ecosystemen zijn bovendien, door ontbossing, erosie en intensieve landbouw, uit evenwicht.

Meek bepleit afscheid te nemen van economische groei als heilige graal en een ‘duurzaam hedonisme’ in de plaats stellen

De mens zal dus, net als elke diersoort, binnen een paar eeuwen keihard op de ecologische populatiegrenzen stuiten. Als de fossiele brandstof opraakt zullen droogtes, hongersnoden, epidemieën, oorlogen en volksverhuizingen het gevolg zijn. Dat dringt alleen niet door omdat de mens zich niet laat leiden door wat Meek ‘ecologica’ noemt. Alles is gericht op economische groei, de verbinding met waar we vandaan komen, dat we ook gewoon een diersoort zijn die van de aarde moet leven, is weg. Meek ziet nog geen signalen van betekenis – ook het Parijsakkoord niet – dat de mensheid echt gaat minderen met het gebruik van olie, gas en kolen.

Wat nu? Meek bepleit afscheid te nemen van economische groei als heilige graal en een ‘duurzaam hedonisme’ in de plaats stellen. Plezier krijgen in duurzaamheid, een levenswijze meer gericht op verbondenheid, met medemensen, dieren en planten. Er zijn al allerlei bewegingen gaande die daarmee bezig zijn, ziet Meek. Zoals biologische landbouw, energieneutrale woningen, lokaal produceren, circulaire initiatieven. Maar ook minder consumeren en bevolkingsgroei afremmen is nodig, dat laatste alleen niet met staatsdwang als het aan Meek ligt. Meek wil de lezer niet lamslaan met alle cijfers en feiten over de homo sapiens. Zie het onder ogen, doe wat en heb daar plezier in, is zijn boodschap.

Ecologica
Hans Meek
Uitgeverij Eburon
24,50 euro

© TRBEELD

Het wordt tijd dat we onze eigen ellende weer oplossen

Frans Saris houdt van heftige thema’s. Het ­klimaatprobleem, verlies van ­bio­diversiteit, dreigend voedseltekort, oorlog. Hij vulde 265 pagina’s met problemen. En toch, dit boek bezorgt geen hoofdpijn. Stilistisch bekeken: de opbouw biedt verlichting. ‘Darwins cijferslot’ is een bundeling van tientallen korte verhalen. Heel behapbaar.

Veel belangrijker nog is dat Saris, een geprezen natuurkundige, bij elk probleem een oplossingsrichting schetst. Geen vraagstuk zo groot, of er is hoop. De mens richtte een boel ellende aan op de planeet, maar (of: dus) we zullen ook wel bij machte zijn om dat weer op te lossen. ‘Duurzame ontwikkeling’ is het hoofdthema. Een optimistisch wereldbeeld. Op een van de eerste pagina’s staat: ‘Hoop is even belangrijk als het leven zelf’, een citaat van de Tsjech Vaclav Havel. Het laatste woord van het boek? Hoop. Dat is vast geen toeval. Het is Saris’ grondhouding.

Neem zijn blik op het klimaatprobleem. De oud-directeur van Energie Centrum Nederland (ECN) beschrijft hoe de wereld de CO2-uitstoot maar niet weet te temmen, terwijl de wereldbevolking verder groeit. Waarom positief? ‘Uit peilingen blijkt dat de helft van de Nederlanders niet wakker ligt van klimaatverandering. Dat lijkt weinig, maar als de andere helft wel wakker ligt dan is er misschien toch een koerswijziging op komst.’ Verandering hangt in de lucht. Kijk naar de mondiale klimaatafspraken van Parijs (2015). Die waren jarenlang ondenkbaar. Schone technieken dienen zich aan. Steeds meer investeerders zien geen heil meer in onzekere, fossiele beleggingen.

Saris beschrijft waarom hij ‘niet zonder schroom’ zijn familiebezit verkocht, aandelen in Shell.

Saris maakt het ook persoonlijk. Hij beschrijft waarom hij ‘niet zonder schroom’ zijn familiebezit verkocht, aandelen in Shell. Hij noemt ze ‘overgewaardeerd’. Fossiele bedrijven hebben geen toekomst. Saris geeft vaker een inkijkje in zijn eigen keuzes, bedenkingen en ervaringen. Hij kan kundig vertellen. Op eigen gezag, maar hij put ook speels uit ideeën van politiek, wetenschap en kunst.

De gebundelde artikelen en essays verschenen in kranten en vakbladen, maar ­werden ‘grondig herzien’. Ze zijn actueel. De plannen van Rutte III komen langs, zoals ­afvang en opslag van CO2. Ook daarbij schrijft Saris over hoop. In dit geval: ijdele hoop. Het wegpompen van broeikasgas in de bodem, daar gelooft hij niet in. Zeef CO2 liever uit de lucht en maak er (met methaan) een brandstof van, waar vliegtuigen op kunnen vliegen. Nu nog een droombeeld, maar Saris gelooft erin. Ook in duurzame huizen, zodat Nederland geneest van de ‘Dutch ­disease’ – een verkwistend gebruik van Gronings aardgas.

Op zondag 18 juni geeft Saris een lezing over het boek in Paradiso, Amsterdam. 

‘Darwins Cijferslot – onze eigen draai aan de evolutie’
Frans W. Saris
Verschijnt eind deze maand.
Uitgeverij Prometheus, 19,99 euro

Deel dit artikel

'Wie door een transitiebril kijkt, ziet de kiemen van een wezenlijk andere samenleving en economie opkomen'

Jan Rotmans

Meek bepleit afscheid te nemen van economische groei als heilige graal en een ‘duurzaam hedonisme’ in de plaats stellen

Saris beschrijft waarom hij ‘niet zonder schroom’ zijn familiebezit verkocht, aandelen in Shell.