Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Charles Mann onderzocht de 'tovenaars' en 'profeten van het klimaatdebat

Groen

Marco Visscher

Charles Mann © Patrick Post
Interview

Hoe houden we de planeet leefbaar? Radicaal kiezen voor besparing, of voor techno-optimisme? Bestsellerauteur Charles C. Mann onderzocht de opties.

Een debat over milieu en klimaat lijkt soms een gesprek tussen doven. Aan de ene kant staan de mensen die willen dat we besparen en minderen, want anders roepen we het Armageddon over ons af. Ze streven naar een band met de natuur. 

Lees verder na de advertentie

In hechte gemeenschappen, stellen ze, zorgen we beter voor elkaar en is er meer gelijkheid en democratische controle. Hun tegenpolen hechten meer belang aan individuele vrijheid. Zij waarderen de grote stad, waar ze zich beter kunnen ontplooien. Ze rekenen op de zegeningen van wetenschap, technologie en vrije markt.

Charles C. Mann, internationaal gevierde bestsellerauteur, bedacht etiketjes voor beide kampen: ‘profeten’ en ‘tovenaars’. Hun botsing van ideeën is relevant, omdat experts voorzien dat zowel de wereldbevolking als de wereldeconomie fors zal toenemen in de komende decennia. Kan de planeet dat aan? Mann schreef een fascinerend boek over deze twee uiteenlopende visies: ‘De Tovenaar en de Profeet’.

Laten we niet badinerend doen over vooruitgang, alsof die geen enkele betekenis heeft

Zelf lijkt hij te horen bij de profeten. Mann woont aan de rand van een provinciestadje, omgeven door boerderijen. Zijn vrouw, een architect, ontwierp hun energieneutrale huis. Ze recyclen hun water. Maar hij ontdekte langzaamaan dat het in de jaren zeventig voorspelde einde der tijden maar niet wilde komen. Sterker, er kwam meer vooruitgang. Mann begon verwantschap te voelen met de tovenaars.

Maar het besef van de grote uitdagingen voor de mensheid leidde tot nieuwe zorgen. Daarop besloot Mann zowel het pad van de tovenaar als dat van de profeet nader te onderzoeken. Zijn eigen mening parkeerde hij, vertelt hij tijdens zijn bezoek aan Amsterdam. “Er zijn al polemische boeken genoeg over het milieu.”

Welke rol vervullen de profeten?

“De profeten wijzen erop dat er natuurlijke grenzen zijn aan de aarde die we niet kunnen en mogen overschrijden. Tot op zekere hoogte hebben ze gelijk. Onze planeet is eindig en er is geen onuitputtelijke voorraad grondstoffen.”

‘Tot op zekere hoogte’, zegt u. Waarom bent u terughoudend?

“De vraag is of we de natuurlijke grenzen zo dicht naderen dat ze relevant zijn. Zo is er wel een grens aan de beschikbare energie, die uiteindelijk wordt bepaald door de zon. Wel, de zon levert duizenden keren meer energie dan het hele energieverbruik in de wereld. Hoe relevant is die grens dan nog?”

Profeten waarschuwen ook voor tekorten aan schoon drinkwater, landbouwgrond of fosfaat, of voor een al- maar toenemende concentratie CO2 in de atmosfeer. Volgens experts is op allerlei terreinen een omslagpunt nabij.

“Dat klopt. Maar hoe weten we zo zeker waar de grenzen liggen? We kunnen ze oprekken. Immers, zoutwater kun je door ontzilting drinkbaar maken, en dor, onvruchtbaar land kun je geschikt maken voor akkerbouw met grote hoeveelheden kunstmest en irrigatiewater van duizenden kilometers verderop. Grenzen staan niet vast.”

Maar al dat oprekken van de natuurlijke grenzen kost geld en brengt vaak ook milieuschade met zich mee.

“Precies! Dus de fundamentele vraag gaat niet over de natuurlijke grenzen, maar over onze bereidheid om de gevolgen van onze activiteiten te accepteren. Die gevolgen hebben zowel positieve als negatieve aspecten.”

Welk nut hebben de tovenaars in dit debat?

“Zij wijzen op onze vindingrijkheid. Het is werkelijk ongelooflijk waartoe de mens in staat is. De inwoners van Zimbabwe, dat behoort tot de armste ter wereld, zijn beter af dan de Britten nog maar tweehonderd jaar geleden waren - en dat was destijds een van de rijkste landen ter wereld. Die enorme vooruitgang is vooral te danken aan ons vermogen om problemen op te lossen.”

Dan moeten die problemen wel worden aangekaart, door de profeten.

“Dat ben ik met u eens. Maar laten we niet badinerend doen over vooruitgang, alsof die geen enkele betekenis heeft. Toen ik op de middelbare school zat in de jaren zeventig leerde ik dat vier op de tien mensen in de wereld ondervoed waren. Een verschrikkelijke statistiek. Vandaag, nu de wereldbevolking bijna is verdubbeld, is het één op de tien. Dat is nog altijd te veel, maar het is een ongekende vooruitgang. Die is grotendeels te danken aan de tovenaars.”

Charles Mann © Patrick Post

Die ultieme tovenaar heeft een naam: Norman Borlaug. Vanaf de jaren vijftig leidde hij de Groene Revolutie. Het grootschalig gebruik van kunstmest, pesticiden en verbeterde zaden zorgde voor hogere opbrengsten in de landbouw -maar ook voor schade aan de bodem en het water. >>

Mann presenteert in zijn boek Borlaug als de held van de tovenaars. De profeet is William Vogt. In de jaren veertig en vijftig waarschuwde deze ecoloog voor honger, ziekte en oorlogen als de bevolking en de welvaart maar bleven groeien. Hij inspireerde velen en werd de grondlegger van de milieubeweging. Mann schrijft uitvoerig over de ideeën van beide mannen. Zij belichamen twee uiteenlopende toekomstvisies.

Maakt u geen karikatuur van beide kampen?

“Jawel, en dat is onvermijdelijk. Mensen zijn genuanceerder en inconsistenter dan de extreme, theoretische versies die ik schets. Maar over het algemeen horen we bij de een of bij de ander.”

Zijn de volgers van Borlaug niet gewoon techno-optimisten en die van Vogt somberaars?

“Nee, zeker niet. Profeten zijn geen pessimisten. Stel, een dokter constateert dat u een hartziekte heeft en zegt dat u geen verdere klachten zult krijgen als u stopt met roken, gezond gaat eten en meer beweegt. Is die dokter dan een pessimist? Nee, zij stelt slechts een diagnose en geeft u tips.

“Profeten en tovenaars herkennen het optimisme van hun tegenpolen niet. Profeten vinden het geen optimisme, maar een illusie om te denken dat je deze eeuw 10 miljard mensen kunt voeden met industriële landbouw, omdat de milieukosten veel te hoog zijn. Tovenaars vinden het op hun beurt geen optimisme, maar een illusie om te denken dat je kunt volstaan met biologische landbouw, omdat het teveel ruimte in beslag neemt.”

Is het verschil tussen profeten en tovenaars een verschil tussen links en rechts?

“Nee, al begrijp ik dat idee ergens wel. Profeten zijn beducht voor concentratie van economische en politieke macht. Daarom zijn ze gecharmeerd van zonnepanelen op hun eigen dak en windmolens waarvan ze mede-eigenaar zijn. Ze willen de natuur het liefst puur houden, vrij van moderne technieken die afkomstig zijn van grote bedrijven, dus zijn ze tegen genetische modificatie in de landbouw. Die verzameling standpunten van profeten geldt als politiek links.

“De tovenaars daarentegen lijken rechtse standpunten in te nemen, ze vertrouwen de vrije markt, maar ik betwijfel of ze zichzelf zien als rechts. Ze kunnen de natuur net zo waarderen als profeten, maar zij houden zich simpelweg bezig met efficiëntie. Daarom vinden tovenaars kernenergie interessanter dan windmolens en zonnepanelen. Een kerncentrale, zeggen zij, produceert op gecentraliseerde wijze namelijk veel meer energie - en dat op een klein stuk oppervlakte, zodat er veel ruimte overblijft voor natuur.”

Die verzameling standpunten van profeten geldt als politiek links

Mann vindt dat de voorstanders van kernenergie over de betere argumenten beschikken. De tegenargumenten zijn volgens hem niet zozeer gebaseerd op feiten als wel op waarden: de mens is onderworpen aan de natuur, radioactief afval blijft gevaarlijk en kan nooit veilig worden beheerd, het is immoreel om toekomstige generaties op te zadelen met zulke giftige geschenken.

“Dat zeg ik niet om de profeten te kleineren, want je mag waarden boven feiten plaatsen. Maar dan krijgen we dus de merkwaardige situatie dat de pro-kernenergie-argumenten van de tovenaar voor de profeet juist de argumenten zijn om ertegen te zijn.”

Welk van de twee kampen is aan de winnende hand?

“In de westerse cultuur zijn de profeten veel dominanter, maar in de politiek maken de tovenaars meer de dienst uit. Ik weet niet hoe lang het duurt voor de culturele dominantie overslaat naar de politiek. Misschien gaat het wel andersom en brengt de westerse cultuur weer meer waardering op voor tovenaars.”

Toch kiest Europa voor stimulering van biologische, lokale landbouw en kleinschalige, duurzame energie. Dat is de agenda van de profeten.

“Misschien hebt u gelijk, maar toch aarzel ik. ’s Werelds grootste bedrijven op het gebied van genetisch gemodificeerde zaden, bestrijdingsmiddelen en verwerkte voedingsmiddelen zijn Bayer, Syngenta en Nestlé: allemaal gevestigd in Europa. Misschien ben ik te cynisch, maar dit lijstje suggereert niet bepaald een sterke Europese binding met biologische en lokale landbouw. Misschien heeft het Europese verbod op genetische modificatie niet zoveel te maken met bescherming van het milieu, maar met bescherming van de eigen boeren, die immers zo de buitenlandse concurrentie op afstand houden.

“Of neem het afscheid van kernenergie in Europa, geleid door Duitsland. Waar worden kerncentrales door vervangen? Niet door kleinschalige projecten voor wind- en zonne-energie, maar door gigantische kolencentrales. Zelfs de stimulering voor zonnepanelen betreft in landen als Duitsland en Spanje al jaren niet zozeer de daken van woningen, maar grootschalige projecten in de natuur. Dat sterkt mijn wantrouwen over uw suggestie dat in Europa de profeten de dienst uitmaken in de politiek.”

Uw boek behandelt een debat dat vooral het Westen voert. Zien we beide kampen terug in armere landen?

“Zeker. De Groene Revolutie heeft in allerlei landen gezorgd voor een maatschappelijke omwenteling: boeren trokken massaal naar de steden en het welvaartsniveau steeg. Het debat tussen profeten en tovenaars zal ook daar een steeds grotere rol spelen.”

De omwenteling in die landen heeft veel mensen voorspoed gebracht. Zijn de tovenaars daar aan de winnende hand?

“Dat is bepaald niet zeker. Neem China. Daar hebben de tovenaars in een paar decennia meer dan een half miljard mensen uit bittere armoede gehaald. Een ongekende prestatie! Maar de schade aan het milieu is enorm. De luchtkwaliteit is zo slecht, dat makelaars in Peking de woningen in de buitenste ring van de stad aanprijzen met gedetailleerde informatie over de lagere concentratie fijnstof in de lucht. Milieu is de populairste reden om te demonstreren. Ieder jaar zijn er in China duizenden protesten waarbij burgers de overheid oproepen om beter voor het milieu te zorgen.”

Hoe zal de strijd tussen profeten en tovenaars aflopen?

“Ik weet het niet. We weten alleen dat de toekomst de ene of de andere kant op zal gaan.”

Bent u nu een profeet of een tovenaar?

(Aarzelt.) “Weet u, ik deins ervoor terug om me daarover uit te spreken. Ik voel me tot beide groepen aangetrokken, want ze hebben beide sterke argumenten. Ik houd me op de vlakte, want ik ben op dit moment zekerder van mijn analyse dan van mijn eigen overtuigingen.”

Charles C. Mann (63) is een Amerikaanse journalist en auteur van diverse populair-wetenschappelijke boeken.

Zijn bekendste boek is ‘1491: De ontdekking van precolumbiaans Amerika’ (2005). De National Academy of Sciences - de Amerikaanse variant van de KNAW - riep het uit tot ‘beste boek van het jaar’. Jaren later volgde ‘1493: Hoe de wereld zich ontwikkelde na de ontdekking van Amerika’.

Zijn nieuwste boek heet ‘De Tovenaar en de Profeet: Twee grondleggers en hun concurrerende ideeën over een leefbare toekomst op onze planeet’. Als journalist schrijft Mann artikelen over wetenschap en technologie voor gerenommeerde uitgaven als The Atlantic, Wired en National Geographic.

Deel dit artikel

Laten we niet badinerend doen over vooruitgang, alsof die geen enkele betekenis heeft

Die verzameling standpunten van profeten geldt als politiek links