Boswet Brazilië krijgt slap aftreksel

groen

Stijntje Blankendaal

Ontbossing in Mato Grosso. Een groep vee (midden links op de foto) graast op de kaalslag. © Damon Winter, NYT

De Braziliaanse boswet die sinds 1965 grootschalige boskap tegengaat en beboet, is flink afgezwakt. Wellicht tekenend voor de grote milieutop waarvan Brazilië deze weken gastheer is: het beschermen van de natuur moet de economie niet in de weg zitten.

Geen al te groene zet aan de vooravond van de grote VN-top Rio+20: de Código Florestal, de boswet die de natuurbescherming op boerenland regelt, wordt vervangen door een slapper aftreksel. De nieuwe wet vrijwaart boskappers deels van vervolging en versoepelt de milieuregels voor de landbouw.

President Dilma Rousseff sloeg zich vorige week, bij de opening van Rio+20 nog zelfbewust op de borst. Economische groei, sociale vooruitgang en natuurbehoud gaan volgens haar hand in hand in Brazilië. De regering is trots op de constante afname van de ontbossing in de Amazone en de schone energie uit waterkrachtcentrales.
De afgelopen jaren is de boskap inderdaad gedaald van een hoogtepunt in 1996, 29.000 vierkante kilometer (70 procent van Nederland) naar 'slechts' 7000 vierkante kilometer per jaar. Maar Brazilië is nog altijd de grootste boskapper ter wereld. De wereldvoedselorganisatie FAO berekende dat Brazilië tussen 2000 en 2010 bijna de helft van de wereldwijde boskap voor zijn rekening nam. Het Amazone-gebied verloor sinds 1970 al bijna een vijfde van haar omvang. En als niet steviger wordt opgetreden, wordt de doelstelling om de kap voor 2020 verder terug te brengen tot een kleine 4000 vierkante kilometer per jaar, niet gehaald. Volgens bosbouwkundig ingenieur Paulo Barreto, een van de oprichters van het gerenommeerde onderzoeksinstituut Imazon in Amazonestad Belém, dreigt de kap onder de regering van president Dilma Rousseff zelfs weer toe te nemen. Het Imazon brengt maandelijks eigen satellietbeelden uit van het Amazonegebied.

Versoepeling van de regels
De nieuwe boswet vervangt een eerdere, veel strengere tekst uit 1965 en komt neer op een fikse versoepeling van de regels voor natuurbehoud. Volgens peilingen is 80 procent van de Brazilianen tegen zo'n versoepeling. Onder druk van de publieke opinie - twee miljoen mensen zetten hun handtekening voor behoud van de oude wet - en protesten van milieuorganisaties, heeft president Dilma Rousseff de scherpste kantjes van de wet gehaald. Maar volgens Barreto staat de nieuwe wet symbool voor Rousseffs gebrek aan interesse in het milieu. Dilma verkleinde al reservaten in het Amazonegebied om ruimte te creëren voor nieuwe waterkrachtcentrales.

Vanaf de top in Rio licht de onderzoeker zijn visie toe. "De president had duidelijk stelling kunnen nemen tegen het wetsvoorstel. Maar ze heeft slechts haar veto over een paar elementen uitgesproken en enkele zaken aangepast, maar die kunnen straks door het voltallige congres weer van tafel worden geveegd."

Het Nationale Congres probeert al jaren om de oude boswet af te zwakken; het deed welgeteld 36 pogingen. Dilma is de eerste president die het congres nu zijn gang laat gaan. Boetes voor het illegaal kappen van bos op landbouwgrond worden tot nader order niet opgelegd. De permanente bescherming van kwetsbare gebieden, zoals rivieroevers en heuvelruggen, is versoepeld. Waarschuwingen van milieudeskundigen voor bodemerosie en verlies aan plant- en diersoorten heeft het congres in de wind geslagen.

Belang van landbouw
De landbouw is goed voor bijna een kwart van het bruto nationaal product van Brazilië. De lucratieve teelt van soja en vooral de extensieve veeteelt waren de belangrijkste factoren voor het platbranden van het oerwoud in het Amazonegebied. In de praktijk deed bijna geen grondeigenaar in Brazilië aan herbebossing, hoewel dat volgens de oude boswet wel verplicht was. Herbebossen was voor veel boeren te duur en subsidies of andere stimulerende maatregelen vanuit de overheid ontbraken. Bovendien gingen de boeren ervan uit dat het wel los zou lopen met de boetes, de boswet was nauwelijks in de praktijk toegepast.

De laatste jaren probeert Brazilië greep te krijgen op de illegale ontbossing. In 2008 verklaarde de vorige president Luiz Inácio Lula da Silva dat de boswet eindelijk toegepast zou worden en de illegale houtkap bestraft. Daarop is volgens het Imazon een beweging in gang gezet. In een aantal mediagenieke acties nam de overheid dat jaar vele kubieke meters illegaal gekapt hout in beslag. Runderen, illegaal geweid in door de overheid beschermd bos, werden geveild voor het goede doel. Dankzij de boswet kon een organisatie als Greenpeace in samenwerking met het Openbaar Ministerie de sojaverwerkende industrie (in 2006) en de vleesverwerkende industrie (in 2008) ertoe bewegen om geen soja en vee meer af te nemen van bedrijven die illegaal ontbossen. De milieu-inspectiedienst Ibama heeft nog nooit zoveel boetes uitgeschreven als in de laatste acht jaar - al is er slechts 0,3 procent van betaald. Vandaar ook dat de boskap is gedaald naar 7000 vierkante kilometer per jaar. Barreto: "Dat is gelukt dankzij strenger optreden door de overheid."

De tegenbeweging kon niet uitblijven. Van de 5,5 miljoen boerenbedrijven in Brazilië, beschikt 4 procent over 65 procent van de grond. De 90 procent aan kleine bedrijven heeft samen een kwart van de landbouwgrond in handen, volgens het ministerie van agrarische ontwikkeling. Boeren konden het volgens de sector niet helpen dat ze te veel gekapt hadden, dan had de boswet maar wat eenduidiger moeten zijn. Boeren eerst alle ruimte geven en dan opeens wegzetten als bandieten, dat geeft volgens de sector geen pas.

De agrarische lobby heeft in de Kamer van Afgevaardigden maar liefst een kwart van de stemmen en kreeg ook de grote conservatieve middenpartij PMDB mee. In 2011 stemde de Kamer van Afgevaardigden voor een wetsvoorstel, waarin sprake was van volledige amnestie voor de kleine boeren wat betreft alle illegale boskap van vóór juli 2008.
Dankzij de aanpassingen van Dilma Rousseff moeten de boeren nu nog wel degelijk een deel herbebossen. Maar bij kleine boeren gaat het dan om een strook van vijf meter langs de rivieren op hun grond, terwijl de oude wet uitging van herbebossing op 30 meter. Grotere bedrijven moeten meer aanplanten.

Punt is dat er weer nieuwe termijnen komen om hun situatie te legaliseren en dat veel boeren ervan uitgaan dat het vervolgens wel weer los zal lopen met de naleving. Bovendien liggen de kosten van herbebossing nog altijd volledig bij de boeren.

Dramatische gevolgen voor het Amazonegebied
Het afschaffen van de oude wet, net nu die eindelijk werd toegepast, heeft dramatische gevolgen, met name voor het Amazonegebied, denkt bosbouwkundig ingenieur Paulo Barreto. Volgens hem is de cultuur er nog altijd die van het Wilde Westen. "Boeren zijn van oudsher, met name tijdens de militaire dictatuur (1964-1985), met landbouwkredieten gestimuleerd om zich in het Amazonegebied te vestigen en zoveel mogelijk bos plat te branden. Hoewel die kredieten officieel niet meer bestaan, werkt het principe nog steeds zo. Alle pogingen van de overheid ten spijt, weet niemand wie wat waar precies bezit. En hoe meer je platbrandt, des te meer je bezit."

Nu de oude boswet van tafel is geveegd, ziet Barreto dat maatregelen en boetes van de overheid aan kracht inboeten. "We hebben het effect al gemeten in drie Amazoneprovincies. In Pará, waar een alliantie is aangegaan tussen het Openbaar Ministerie, de boeren en het ministerie van financiën om de landbouwgrond te legaliseren, is de kap het afgelopen jaar met 24 procent gedaald. In Rondônia (veeteelt) en Mato Grosso (soja) is dat niet gebeurd. In Rondônia nam de kap met 100 procent toe en in Mato Grosso met 29 procent. Volgens de milieusecretaris van Mato Grosso is het een rechtstreeks gevolg van de nieuwe boswet. "De wetenschap dat je niet bestraft wordt."

'President heeft weinig interesse in milieu'
De goedkeuring van de boswet Código Florestal staat volgens de milieubewegingen symbool voor president Rousseffs gebrek aan interesse in het milieu. Onder haar voorganger Luiz Inácio Lula da Silva was ze als minister van mijnbouw en energie en later als minister van het Casa Civil verantwoordelijk voor alle grote infrastructurele projecten in het Amazonegebied. Rousseff heeft daarbij steeds in de clinch gelegen met het ministerie van milieu. Dat stelde naar haar smaak te veel eisen en vertraagde de economische vooruitgang. Als president bracht Dilma al acht reservaten in de Amazone in omvang terug om ruimte te geven aan waterkrachtcentrales en wegen.

Lees verder na de advertentie

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie