Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Alle 16 miljard schakels en 108.000 genen van tarwe in kaart gebracht

Groen

Willem Schoonen

Een loonbedrijf in Flevoland is bezig met de graanoogst. © ANP

Al haar genen zijn ontcijferd. Een enorme klus want ze heeft er nogal wat: vijf keer meer dan de mens. Haar naam: tarwe.

Zestien miljard schakels telt het DNA van tarwe, en daarop zijn bijna 108.000 genen te vinden. Een omvangrijk consortium van onderzoekers is dertien jaar druk geweest om die in kaart te brengen. Vandaag publiceren ze de volledige genenkaart van tarwe in vakblad Science. De kaart opent nieuwe routes voor verbetering van dit voedingsgewas.

Lees verder na de advertentie

De mens verbouwt al eeuwen tarwe en heeft door kruising duizenden varianten gekweekt met verschillende eigenschappen. Die klassieke veredeling is een tijdrovend proces van blijven proberen. Met de moderne kennis van genetica kan dat veel sneller en vooral beter, zoals dat bijvoorbeeld met maïs al gebeurt. Maar tarwe was voor genetici een hard te kraken noot. De op het oog eenvoudige plant, die goed is voor een vijfde van de wereldvoedselvoorziening, is genetisch enorm complex. 

De tarwe die de bakker gebruikt heeft de genenbibliotheken van drie vooroudersoorten in zich zitten. Zo'n bibliotheek heet een genoom. De mens heeft één genoom bestaande uit 23 chromosomen. Tarwe heeft 21 chromosomen, maar die zitten in drie verschillende bibliotheken. En die bibliotheken verschillen wel, maar hebben ook heel veel dezelfde boeken. Maak daar maar eens een index van.

Als je het hele genoom kent kun je merktekens gebruiken om veranderingen die je aanbrengt te volgen

Arjen van Tunen, Keygene

Ouderlijnen

Die klus werd in 2005 ter hand genomen door een consortium van 2400 onderzoekers in 68 landen, waaronder Nederland. Onderzoekers van universiteiten en van grote en kleine bedrijven die actief zijn in biotechnologie en zaadveredeling. In Nederland waren twee bedrijven en een onderzoeksinstituut betrokken bij stukjes van de enorme klus. 

Een van die bedrijven is Keygene in Wageningen. Met de kaart die nu klaar is kan tarwe gericht worden verbeterd, zegt bestuursvoorzitter Arjen van Tunen. "Als je het hele genoom kent kun je merktekens gebruiken om veranderingen die je aanbrengt te volgen. En als genetisch bewerken is toegestaan, kun je die techniek nu heel precies inzetten."

Van Tunen verwacht dat bedrijven de veredeling van tarwe, tot nu toe vooral een publieke zaak, zullen oppakken. Met de genenkaart kunnen ouderlijnen van tarwe worden gemaakt met gewenste eigenschappen, zoals een hogere opbrengt of resistentie tegen schimmel. Een combinatie van ouderlijnen levert zogenaamde hybrides op met superieure eigenschappen. Voor veredelingsbedrijven kan die innovatie rendabel worden omdat zij eigenaar blijven van de ouderlijnen en als enige die specifieke hybride kunnen maken. Bij andere gewassen, zoals maïs, is dat inmiddels gangbaar.

Kennis van de genenkaart van tarwe maakt het ook mogelijk om de eigenschappen op te sporen die een allergie veroorzaken, zoals coeliaki. Met genetische bewerking kunnen die genetische eigenschappen worden uitgeschakeld waardoor een grote groep patiënten probleemloos tarwe zou kunnen eten. In Europa mag dat niet; het Europese Hof heeft vorige maand een verbod gezet op genetische bewerking. "Erg jammer", zegt Van Tunen.

Lees ook: 

Europees Hof: strenge regels voor álle vormen van gewasmanipulatie

Alle gewassen waarvan telers het DNA veranderen moeten in principe voldoen aan de strenge regels die gelden voor genetische manipulatie. Dat heeft het Europees Hof van Justitie bepaald na een klacht van een boerenorganisatie in Frankrijk.

Met wat er op je bord ligt, moet je geen risico nemen

Voorstanders van gentechnologie promoten hun producten als dé kans om een groeiende wereldbevolking te voeden, tegen lagere milieukosten. Maar er is nog altijd onvoldoende bewijs om die claim te staven. Terecht dus dat het Europees Hof op de rem staat.

Deel dit artikel

Als je het hele genoom kent kun je merktekens gebruiken om veranderingen die je aanbrengt te volgen

Arjen van Tunen, Keygene