Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Duurzaamheid is opium voor de massa'

Groen

Henk Steenhuis

© Thinkstock
Interview

Duurzaamheid, zegt Denker des Vaderlands René ten Bos, is als een religie. En die vergelijking bedoelt hij niet positief.

Ten Bos houdt vandaag een lezing over die vergelijking, voorafgaand aan de uitreiking van de 'Vrede van Nijmegen Penning' aan Paul Polman, topman van Unilever. Polman, vorig jaar nummer 17 in de Duurzame 100, ontvangt de penning vanwege zijn inzet, zowel nationaal als internationaal, voor een groenere en duurzamere leefomgeving. 

Lees verder na de advertentie

Ten Bos' lezing wordt geen lofzang op de laureaat, maar een kritische beschouwing over duurzaamheid. Want de vergelijking met religie bedoelt René ten Bos niet positief. "Precies zoals je in een religieuze samenleving jezelf buiten de sociale orde plaatst als je zegt dat je niet gelooft, zo heb je heel wat uit te leggen als je zegt tegen duurzaamheid te zijn. Mensen geloven gewoon hun oren niet. Iedereen lijkt in duurzaamheid te geloven."

Geloof wordt in bijeenkomsten beleden, in speciaal daarvoor ingerichte ruimtes. Ziet u die bij duurzaamheid ook?

"Ik kom weleens op conferenties over duurzaamheid. Daar kom ik mensen tegen die in een soort hallelujastemming verkeren. Managers uit overheid en bedrijfsleven, maar ook organisatieadviseurs en bedrijfsethici omarmen duurzaamheid als een centraal onderdeel van iets wat maatschappelijk verantwoord ondernemen wordt genoemd. The triple bottom line, the natural step ... iedereen zingt de juiste gospel. Nergens een spoortje twijfel, overal opgewektheid. Optimisme is verplicht. Het is het soort optimisme waar het pragmatisme van de ondernemer niet zonder kan. Zelfs de politiek raakt besmet door de can-do-mentaliteit."

O jee, ik ben vandaag met de auto gegaan, ik heb een stuk vlees gegeten, ik heb te lang gedoucht. Wat zegt dat over uw ... eh ... morele geaardheid? Volgens mij niet zo heel veel

Kunt u daar een voorbeeld van geven?

"In de aanloop naar de laatste gemeenteraadsverkiezingen zag ik op een van de vele affiches gericht aan de argeloze kiezers het volgende staan: 'Een goed klimaat? D66 zorgt ervoor.'

U gelooft niet in een goed klimaat?

"Wie zegt te zorgen voor een goed klimaat, belazert simpelweg de kluit omdat hij zichzelf niet ziet als deel van dat klimaat, maar als iets wat er boven staat. Alles wat ik weet van klimatologie wijst erop dat we met een complexiteit van doen hebben die eenvoudige maakbaarheidsfantasieën of zorgparadigma's ongeloofwaardig maakt."

Eindelijk krijgt een topman van een multinational een prijs vanwege zijn inzet voor een duurzamere leefomgeving. En dan zaagt u de pijlers onder het begrip duurzaamheid uit?

"Ik verketter niet het hele idee van duurzaamheid, maar enige kritische reflectie kan geen kwaad."

Wat is volgens u dan duurzaamheid?

"Van Karl Marx is de uitspraak: religie is opium van het volk. Ik geloof dat er wel iets waar is van de vaak gehoorde variant hierop, dat duurzaamheid een soort opium voor de massa is, die hen in staat stelt rustig verder te leven in onze kapitalistische samenleving met de altoos blijde verwachting dat de problemen eerdaags worden opgelost."

'Rustig?'

Dat betekent hier 'zonder al te veel gedragsverandering' of 'zonder depressiviteit'."

U klinkt vrolijk.

"Ik vind deze stelling leuk. Maar ze is ook problematisch, want ze maakt van duurzaamheid een soort cynisme. En het gaat me te ver het hele debat neer te zetten als bijvoorbeeld ondernemerscynisme.

"Ik zie een veel groter probleem bij het debat over duurzaamheid: het optimisme waar ik het zojuist over had, heeft als rottige keerzijde dat het de neiging heeft om tot een bepaald type schulddistributie te komen. Dat gebeurt altijd bij optimisme: wie een smet op de fraaie vergezichten werpt, wordt verdoemd en schuldig bevonden."

Daarbij gaat opnieuw de vergelijking met religie op?

"Toen ik niet lang geleden de Brits-Amerikaanse ecofilosoof Timothy Morton sprak, wees hij mij erop dat je schuldig voelen aan de crisis zo door en door katholiek is dat het bijna dom wordt. O jee, ik ben vandaag met de auto gegaan, ik heb een stuk vlees gegeten, ik heb te lang gedoucht of een vliegvakantie gepland. Wat zegt dat over uw ... eh ... morele geaardheid? Volgens mij niet zo heel veel.

"Steeds als u al deze dingen van plan bent, dan verdenk ik u er immers niet van dat u van zins bent de wereld naar de verdoemenis te helpen. U draagt bijna niets bij aan die verdoemenis. Bijna niets - dat betekent hier zoiets als dat uw gedrag statistisch irrelevant is."

Hier loopt de duur­zaam­heids­dis­cus­sie doorlopend op vast: individueel slecht gedrag is even irrelevant als individueel goed gedrag

Het maakt niet uit of ik met de auto ga of met het vliegtuig?

"Wat u bijdraagt, is te vergelijken met wat een zandkorrel bijdraagt aan de hoop waarvan hij een deeltje is. Deze vergelijking staat in de filosofie bekend als de Sorites-paradox: 1 miljoen zandkorrels zijn een zandhoop, 1 miljoen min 1 zandkorrels, dat wil zeggen 999.999 zandkorrels, zijn nog een hoop, 1 miljoen min 2 ook nog ... De vraag is hoeveel zandkorrels je moet wegnemen om de hoop een hoop te laten zijn.

"De morele discussie rond duurzaamheid draait de paradox om: je gaat niet van een miljoen korrels naar één korrel maar van één korrel naar een miljoen. Het punt is dat alle korreltjes van de Trouwlezers - toch weer een verre vakantie of toch maar weer een nieuwe en grotere auto - op zich moreel onschuldig zijn aan de grote hoop akelige problemen die zich vroeg of laat vormt. Hier loopt de duurzaamheidsdiscussie doorlopend op vast: individueel slecht gedrag is even irrelevant als individueel goed gedrag.

"Een simpel beroep op schuldethiek schiet dus altijd tekort. Juist daarom kun je duurzaamheid niet zomaar even doen, even fiksen, even regelen. Je kunt niet zeggen: nu gaan we ons moreel verbeteren en komt het vanzelf goed."

Vandaag krijgt Paul Polman de Vrede van Nijmegen Penning omdat zijn bedrijf zich inzet voor een groenere leefomgeving en nu zegt u dat het niet uitmaakt.

"Als ik lees dat een beperkt groepje bedrijven verantwoordelijk is voor een onevenredige hoeveelheid emissies, dan voel ik ook opstandigheid en vraag ik me af waarom er niets wordt gedaan. Dus ben ik heel voorzichtig en heel stiekem blij met ieder bericht over grote bedrijven die er wel wat aan lijken te doen.

"Maar we mogen niet vergeten dat ook een grote zandkorrel toch slechts een zandkorrel is. De paradox van de zandhoop is in één opzicht absoluut niet misleidend: hij dwingt ons na te denken over de verhouding tussen het geheel (de hoop) en de delen.

"Is dat nog een verhouding? Of is het een wanverhouding? In feite gaat het om niets minder dan de wanverhouding die wij allen hebben tot de wereld om ons heen. Ik sta niet boven die wereld. Ik kan niet voor die wereld zorgen, omdat ik zelf die wereld ben."

Hoe merken we dat?

"Niets in mij wil bijdragen aan de hoop en tegelijkertijd draag ik bij, ook al is het bijna niets. Ik wil er zeker niet steeds aan denken, maar soms denk ik er toch aan. Ik denk dan ook dat de schuld beter bij anderen gelegd kan worden. Dat doe ik vaak.

"Neem nou al dat verschrikkelijke nieuws: de noordelijke witte neushoorn die uitsterft, de schuld van de bijgelovige Chinezen; de bodem van de Nijldelta die zo aan het verzilten is, de schuld van vrouwonvriendelijke imams; het ontdooien van de permafrost in Siberië, de schuld van die cynische Russen; of ook de bodemverzakkingen in mijn geboortestreek Twente, de schuld van Akzo en de Nam.

"De schuld ligt altijd ergens anders. Maar wie zo denkt, weet dat uiteindelijk de schuld over ons allen komt te liggen. Daarom is duurzaamheid zo door en door katholiek: het verspreidt zich - kata - over het geheel - holou."

Lees ook: 

Ruim tien jaar geleden stond Henk Manschot met zijn mond vol tanden toen Chinese collega's  hem vroegen welke Europese humanistische denker hij hen kon aanraden op het gebied van duurzaamheid en natuur. Inmiddels heeft hij een antwoord: Nietzsche!

Deel dit artikel

O jee, ik ben vandaag met de auto gegaan, ik heb een stuk vlees gegeten, ik heb te lang gedoucht. Wat zegt dat over uw ... eh ... morele geaardheid? Volgens mij niet zo heel veel

Hier loopt de duur­zaam­heids­dis­cus­sie doorlopend op vast: individueel slecht gedrag is even irrelevant als individueel goed gedrag