Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'De crisis is een zegen'

Groen

Marianne Wilschut

Jan Rotmans.

De zeespiegel stijgt, de olie raakt op en de wereldbevolking groeit. Hoogleraar transitiekunde Jan Rotmans ziet geen rampenfilm voor zich, maar juist de kiem voor een transitie naar een duurzame samenleving. 'De menselijke creativiteit om van schaarse middelen iets te maken is onbegrensd.'

Drijvende woningen, drijvende kassen en zelfs een drijvend hockeyveld. Het zijn geen beelden uit een roman van Jules Verne maar binnenkort realiteit. "Over een paar maanden zijn in de Rotterdamse Rijnhaven al een dobberend zwembad en bomen op pontons in het water te zien", belooft Jan Rotmans. De hoogleraar transitiekunde is een van de drijvende krachten achter het Rotterdam Climate Initiative, een plan om de havenstad klimaatbestendig te maken. "Behalve drijvende woningen, komen er ook waterpleinen, groene daken en groene gevels. Die zijn nodig om alle neerslag uit de heftige regenbuien die Nederland volgens de klimaatscenario's staat te wachten op te vangen en geleidelijk af te voeren. Ook zorgen ze voor koelte tijdens de warme en droge periodes, die eveneens in de klimaatscenario's staan."

Van die scenario's weet Rotmans alles. In 1990 was hij de eerste in Nederland die op het onderwerp klimaatverandering promoveerde. "Een van de leden van de promotiecommissie zei toen tegen me 'Een briljant onderzoek, maar over twintig jaar zult u er achter komen dat het probleem waarvoor u een model hebt ontwikkeld niet bestaat'. Ik heb toen om een fles whisky gewed van wel. Helaas heb ik die gewonnen. Mijn inschatting van het probleem was destijds zelfs nog aan de voorzichtige kant."

Inmiddels is Rotmans een expert op het gebied van duurzame ontwikkeling die door internationale organisaties als de Verenigde Naties en de Europese Commissie en de regeringen van Engeland, Duitsland en Finland als adviseur wordt ingehuurd. In 2007 was hij medeoprichter van Urgenda, een actieorganisatie die samen met bedrijven, overheden, maatschappelijke organisaties en particulieren Nederland sneller duurzamer en innovatiever wil maken. Onlangs verscheen van hem het boek 'In het oog van de orkaan' over de transitie naar een duurzame samenleving in Nederland.

De illustraties in dat boek geven weinig te raden over welke kant Nederland volgens Rotmans opgaat. De stad van de toekomst ligt vol met zonnepanelen en groene daken waarop stadslandbouw wordt bedreven; Auto's op benzine en diesel zijn er uit het straatbeeld verdwenen, hun plaats is ingenomen door elektrische auto's en taxi's op light rail; De Rotterdamse haven is een overslagpunt geworden voor biomassa; McDonalds serveert biologische fastfood; en heeft ook een slow food afdeling net als treinstations een aparte laag hebben voor haastige forenzen en een aparte laag voor hen die alle tijd van de wereld hebben; alles wordt gerecycled dus afval bestaat niet meer.

Maar bovenal staan er in het boek illustraties van drijvende gebouwen en wijken. Het is dan ook Rotmans stellige overtuiging dat Nederland door de stijging van de zeespiegel en de toenemende hoeveelheid water die door de grote rivieren moet worden afgevoerd, de strijd tegen het water deels zal moeten opgeven. "De zeedijken moeten sterker en langer worden, maar het wordt te duur om het rivierwater buiten de dijken te houden, dus zullen we op een aantal plekken met het water mee moeten bewegen. Het ontpolderen van de Hedwigepolder is nog maar het begin", grapt hij.

"Misschien zal er in de toekomstige Randstad net zo veel water als vaste grond zijn", vervolgt hij. "Daar woont nog steeds het merendeel van de Nederlanders, maar nu wonen, werken en ontspannen die grotendeels op het water in gebouwen die hun eigen energie opwekken. Behalve dat wonen op het water meer rust creëert is het ook makkelijker en goedkoper. Het is flexibeler en er hoeft geen infrastructuur voor onder de grond te worden aangelegd."

De overgang naar een duurzame samenleving hoeft volgens hem dan ook niet spaak te lopen op geld, ook hoeft hij geen einde van de economische groei te betekenen. "De omschakeling naar een duurzame samenleving kan alleen al in de bouw- en installatiebranche enorm veel banen opleveren. Bovendien kan het Nederlandse bedrijfsleven door de opgedane kennis op het gebied van energie en waterbouw wereldwijd koploper worden."

De financiële crisis van dit moment ziet hij niet als een obstakel voor de transitie maar juist als een zegen. "Misschien heeft het nu als tijdelijk effect dat de overheid duurzaamheid als een luxe ziet waar even geen geld voor is. Maar na de financiële crisis volgt de ecologische crisis - een fors deel van alle grondstoffen wordt schaars - en beide crises zullen tot het besef leiden dat het radicaal anders moet. Want de vernietiging van de natuur en het uitputten van de grondstoffen komt als een boemerang terug in de vorm van klimaatverandering. Nu al kost klimaatverandering landen wereldwijd gemiddeld 1,6 procent van hun bruto nationaal product. Toch hoeven kolencentrales en andere vervuilers niet te betalen voor de CO2-uitstoot en de emissie van fijnstof en zware metalen die zij veroorzaken. We kunnen die rekening niet voor later blijven parkeren en het besef groeit dat er een nieuwe economische orde gebaseerd op schone energie nodig is."

De voortekenen daarvan zijn volgens Rotmans nu al zichtbaar. "Er groeit een beweging van onderop van burgers die zeggen 'als de overheid en het bedrijfsleven het niet doen, dan doen wij het zelf wel'. De laatste vijf jaar is het aantal doe-initiatieven in Nederland explosief toegenomen. Er zijn inmiddels ruim 7500 coöperaties actief op het gebied van zorg, sociale zekerheid, voedsel en duurzame energie. De een wat verder ontwikkeld dan de ander. Zo is inmiddels een op de drie inwoners van Texel lid van TexelEnergie, een lokale energiecoöperatie die gas en licht levert en zelf groene stroom opwekt. Maar ook op kleinere schaal broeit het. Zelfs in mijn straat in Kralingen-Oost gaan bewoners gezamenlijk aan de slag met het isoleren van hun huizen en de aanschaf van zonnepanelen. Nou wonen in Kralingen-Oost niet de meest progressieve mensen, dus als het daar kan, kan het overal."

Dat de techniek om zelf energie uit de zon, de wind en de bodem op te wekken nu voor handen is en ook betaalbaar is geworden, is een reden dat steeds meer burgers gaan energie doe-het-zelven, maar niet de belangrijkste denkt Rotmans. "Transities hangen niet zozeer op technologische ontwikkelingen maar op wilskracht." Frustratie en het gevoel dat het anders moet, voeden volgens Rotmans die wilskracht.

"Slechts 4 procent van de Nederlandse energie wordt duurzaam opgewekt. We staan daarmee in Europa op de 25ste plaats. Alleen Cyprus en Malta bungelen onder ons. Zelfs nieuwe EU-leden als Slovenië en Hongarije wekken meer duurzame energie op dan Nederland. Ongelofelijk, zeker als je bedenkt dat de gasbel bij Slochteren over pakweg tien tot vijftien jaar op is."

"Bovendien is mede door de financiële crisis de afkeer tegen multinationals toegenomen. Mensen willen geen diensten meer afnemen van bedrijven die in buitenlandse handen zijn en een bonuscultuur hebben. Ze willen weten waar hun energie vandaan komt en wekken die het liefst samen met hun buurtbewoners op. Ik noem dat glocalisering, mensen willen weer in contact komen met hun eigen omgeving. Die ontwikkeling zie je ook op het gebied van voedsel en zorg. Saamhorigheid wordt belangrijker, het hyperindividualisme is voorbij, ik noem dat samenredzaamheid."

Behalve individuele burgers, ziet Rotmans ook steeds meer lokale overheden en bedrijven die werk maken van duurzame energie. "In Tilburg is de gemeente nu samen met drie lokale woningcorporaties bezig om 4000 huurwoningen energiezuinig te maken. Daar komen nog eens 5000 woningen bij die energieneutraal worden de komende jaren. Dat doen zij omdat ze een sociaal probleem voorzien. Door de stijgende energieprijzen is het moment dat voor sommige huurders de energierekening straks hoger is dan de huur niet ver meer weg. Vooral voor lage inkomens is dat een groot probleem. Je ziet dat ook in andere landen. Van de inwoners van de Franse banlieues kan inmiddels een derde zijn energierekening niet meer betalen."

Rotmans voorspelt dat de olievlek van duurzame energie-initiatieven zich de komende jaren verder zal uitbreiden. Deze sluipende revolutie zal binnenkort niet meer geruisloos zijn. "Het zal leiden tot chaos en spanningen met gevestigde belangen. Bedrijven als Shell, Nuon en Essent hebben jarenlang de transitie naar duurzame energie getraineerd en nu gaan hun klanten ineens doe-het-zelven of stappen ze over op een lokaal energiebedrijf."

Die chaos en spanningen zijn volgens Rotmans nodig voor de transitie. "Het zal er namelijk toe leiden dat de overheid de regie op zich moet gaan nemen en voor een gelijk speelveld tussen beide kampen gaat zorgen. Uiteindelijk moet de overheid op een slimme manier de transitie faciliteren, dat vraagt om een nieuwe vorm van leiderschap. Belemmeringen wegnemen, partijen bij elkaar brengen en innovatieve financiële arrangementen ontwikkelen. Want met wat zonnepanelen op woonhuizen, ben je er niet. De industrie, het vervoer en de landbouw verbruiken uiteindelijk de meeste energie en om die sectoren te verduurzamen is de regie van de overheid nodig."

Doemscenario's over oorlogen om voedsel, water en grondstoffen komen in de toekomstvisie van Rotmans niet voor. Nu gaat hij in zijn boek ook vooral in op de voorwaarden voor een duurzame transitie in Nederland. Zal die zich in Nederland anders voltrekken dan in bijvoorbeeld opkomende economieën als China, India en Brazilië?

"Ik ben eerder dit jaar in China geweest en aan de ene kant schrok ik wel. De ontwikkelingen daar gaan razendsnel. Ze bouwen daar in een jaar tijd een derde van het oppervlak van New York. Elke week komt er wel een kolencentrale bij. Maar tegelijkertijd is China verreweg de grootste investeerder in wind- en zonne-energie. Ik denk niet dat opkomende economieën de fouten van het Westen gaan herhalen. Zij zullen deel uitmaken van een nieuwe industriële revolutie, die draait om een schone technologie. Veel grondstoffen worden schaars dus we zullen wel meer moeten recyclen en zuiniger moeten zijn. 3D-printen zou wat dat betreft weleens een revolutie kunnen worden en tot een nieuwe maakindustrie leiden. Straks kan alles geprint worden van voedsel tot bakstenen. Je kunt dan je eigen huis duurzaam ontwerpen en bouwen."

"Nee, ik deel het pessimisme van de Club van Rome niet. De modellen die zij gebruikt hebben, hielden geen rekening met het innovatieve vermogen van mensen. Juist nu grondstoffen schaars worden, wordt dat innovatieve vermogen nog verder aangeboord. Al die honderdduizenden mensen die op hun eigen manier met duurzaamheid bezig zijn, zijn daarvan het voorbeeld."

Jan Rotmans, 'In het oog van de orkaan', uitgeverij Aeneas, 270 blz, €29,95. Donderdag 8 november, 12.30-13.30 uur, een tweetchat met Jan Rotmans. Volg #wij2030

Deel dit artikel