Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'De agro-chemische industrie gebruikt dezelfde tactieken als de tabaksindustrie'

Groen

Joop Bouma

Jeroen van der Sluijs zet zich al jaren in voor de beperking van 'bijengif'. © Werry Crone
Duurzame 100

Na vijf jaar onderzoek trok hoogleraar milieu- en gezondheidsrisico's Jeroen van der Sluijs in 2009 aan de bel. Want wetenschappers hebben een maatschappelijke rol, vindt hij. En het ging toen al verkeerd met een nieuwe groep pesticiden met een vrijwel onuitspreekbare soortnaam: de neonicotinoïden. Hij staat op plaats 45.

Neonicotinoïden zijn systemisch werkende zenuwgiffen die in de landbouw op grote schaal worden toegepast. Omdat ze zo effectief zijn. De 'neonics' worden preventief ingezet, het gif wordt in een laagje op het zaad van landbouwgewassen aangebracht. De krachtige pesticide verspreidt zich tijdens de groei door de hele plant. 

Lees verder na de advertentie

Plaagdieren worden zo in feite bestreden voordat ze er zijn, en niet zoals in de meer gangbare toepassing van bestrijdingsmiddelen, pas als een plaag zich aandient. Er wordt daardoor ook meer gif gebruikt dan nodig. De angel: neonics zijn niet selectief, ze doden niet alleen rupsen en aaltjes die komen vreten aan een gewas, maar ook onschuldiger insecten, zoals wilde bijen. Vandaar die bij fabrikanten gehate bijnaam: bijengif.

De toezichthouder is een stem­pel­ma­chi­ne: ze letten alleen op het wettelijke kader

Jeroen van der Sluijs, hoogleraar

Fundamentele kritiek

"We zagen vijftien jaar geleden al dat de bestuivende insecten sterk in aantal terugliepen", zegt Jeroen van der Sluijs. Het wetenschappelijke bewijs stapelde zich op. Maar overheden maakten zich nog niet druk. "In 2009 waren de neonics al voor honderden verschillende gewassen toegelaten. Iedere nieuwe toepassing werd geïsoleerd beoordeeld, niemand keek naar het totale effect van het almaar groeiende aantal toepassingen.

"Bijna vijftien jaar al staat een van de neonics, imidacloprid, structureel in de top drie van normoverschrijdingen in oppervlaktewater. Dat is ernstig, omdat veel insecten, die we nu zo drastisch zien teruglopen, hun levenscyclus beginnen in het water. Als de overschrijdingen zo hoog zijn als bij imidacloprid, zelfs tot tienduizenden keren meer dan de norm toestaat, dan weet je dat dat impact heeft op de insecten in het water.''

Van der Sluijs, hoogleraar risico-controversen aan de Universiteit van Bergen (Noorwegen) en deeltijd-hoofddocent nieuwe risico's aan de Universiteit Utrecht, plaatste in 2009 met de toxicoloog Henk Tennekes, die zich ook al lange tijd zorgen maakt over de effecten van de neonics, een opiniestuk in de NRC. De twee uitten fundamentele kritiek op het Nederlandse toelatingsbeleid voor bestrijdingsmiddelen. Daarna is het rond de neonics nooit meer rustig geworden.

Toen er in Frankrijk werd gesproken over een verbod op neonics, werd in Nederland nog even besloten het aantal toepassingen uit te breiden

Jeroen van der Sluijs

Het gebruik van deze pesticiden is in Europa inmiddels aan strengere regels gebonden, maar bij teelten onder glas, bij plaagbestrijding in veestallen en als diergeneesmiddel worden de neonics nog grootschalig toegepast. Frankrijk is tot dusver het enige land ter wereld dat, per 1 september 2018, een totaalverbod op neonics uitvaardigde.

Het is een cynisch verhaal, zegt Van der Sluijs: "Toen er in Frankrijk werd gesproken over een verbod op neonics, werd in Nederland nog even besloten het aantal toepassingen uit te breiden. De Nederlandse toezichthouder Ctgb (College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden) zei: wij kunnen niet anders dan de regels uitvoeren, zolang de toepassing als veilig wordt beschouwd, kunnen neonics worden gebruikt. Onze toezichthouder hanteert dus juridische argumenten, geen wetenschappelijke. Het Ctgb is een stempelmachine: ze letten alleen op het wettelijke kader."

Laconiek

Vanwege de rol van Jeroen van der Sluijs in de publieke en wetenschappelijke bewustwording van de risico's van de neonics voor de soortenrijkdom heeft de jury hem in de Duurzame 100 gekozen. Hij stond er 2015 ook in, om dezelfde reden. Van der Sluijs en Henk Tennekes hameren al vele jaren op de risico's van de bestrijdingsmiddelen.

"Als je ziet dat er intussen zoveel van de rijkdom aan insecten is verdwenen, dan heb je de plicht om je stem te verheffen." Jeroen van der Sluijs weet dat er collega-wetenschappers zijn die hem te activistisch vinden. "Sommigen waarderen dat niet", zegt hij lachend. "Maar ik krijg die waardering van anderen wel, hoor. Ik vind, als door deze bestrijdingsmiddelen de biodiversiteit zo vergaand op het spel staat, dan mag je niet zwijgen."

Vanwege zijn expertise wordt hij uitgenodigd op congressen en hoorzittingen. Vorige maand stond hij in Brussel tegenover een speciale commissie van het Europees Parlement die moet adviseren over het Europese toelatingsbeleid van pesticiden. Van der Sluijs kreeg een lange reeks vragen over de milieu-impact van bestrijdingsmiddelen en over mogelijke aanbevelingen voor toelating in de toekomst.

Hij heeft invloed, getuige een recente blog van een industrie-lobbyist, die openlijk zijn deskundigheid in twijfel trok. 'Dr. Van der Sluijs heeft geen ervaring met veldonderzoek of bijen-onderzoek.' Jeroen van der Sluijs is er laconiek onder: "Wat ik doe is kennelijk maatschappelijk relevant. Het zijn de bekende tactieken. Als de wetenschappelijke bevindingen van iemand je niet bevallen, dan trek je zijn deskundigheid in twijfel. We weten inmiddels dat de agro-chemische industrie dezelfde tactieken gebruikt als de tabaksindustrie."

© -

Duurzame 100

De Trouw Duurzame 100 is de jaarlijkse thermometer in de stand van duurzaamheid en natuur in Nederland. Op de lijst staan de meest invloedrijke en inspirerende doeners en denkers. Op 10 oktober, de dag van de duurzaamheid, worden alle namen bekend gemaakt.

Lees meer artikelen over de Duurzame 100 in ons dossier. En bekijk ook de website trouw.nl/duurzame100, waar alle namen bekend worden gemaakt.

Lees ook:

Trends in de Duurzame 100: De politiek stelt teleur, doeners nemen het over

In bijna tien jaar Duurzame 100 zijn aardig wat trends voorbijgekomen. Van directeuren van instituties naar de doeners van onderop, de opkomst van voeding en het gebrek aan ‘systeemdenkers’.

Deel dit artikel

De toezichthouder is een stem­pel­ma­chi­ne: ze letten alleen op het wettelijke kader

Jeroen van der Sluijs, hoogleraar

Toen er in Frankrijk werd gesproken over een verbod op neonics, werd in Nederland nog even besloten het aantal toepassingen uit te breiden

Jeroen van der Sluijs