ReportageRoofkunst

Museum Boijmans geeft Joodse familie kostbare schalen terug

Simon Goodman bij de majolica-collectie van zijn in de oorlog vermoorde opa Fritz Gutmann.
 Beeld Museum Boijmans / Aad Hoogendoorn
Simon Goodman bij de majolica-collectie van zijn in de oorlog vermoorde opa Fritz Gutmann.Beeld Museum Boijmans / Aad Hoogendoorn

Hoe de Joodse familie Goodman elf kostbare schalen kwijtraakte in de Tweede Wereldoorlog blijft onduidelijk, maar toch geeft Museum Boijmans er nu zes terug. In goed overleg – zo ziet de Restitutiecommissie dat het liefst.

Harmen van Dijk

Nauwkeurig bestudeert Simon Goodman (1948) de zes kleurige majolicaschalen, die zojuist door twee medewerkers van Museum Boijmans Van Beuningen uit de vitrine zijn gehaald en voorzichtig in een trolley vol kussens zijn gelegd. Na ruim tachtig jaar keren ze terug in zijn familie. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de Joodse familie beroofd van haar omvangrijke kunstcollectie.

Goodman is speciaal voor de overdracht uit Los Angeles overgevlogen. Wat hij nu voelt? Zijn gezicht verraadt weinig emotie. “Ik voel me opgetogen. En trots op wat mijn familie allemaal had verzameld.” Ook voelt hij voldoening, vult hij later aan. “Het geeft me het gevoel dat ik terug kan gaan in de tijd en iets kan veranderen.”

Vijf schalen uit dezelfde serie rijk gedecoreerd Italiaans aardewerk uit de 16de eeuw staan nog in de vitrine. Die blijven in het bezit van het museum. Dat is het opmerkelijke aan deze zaak; de familie en het museum kwamen in goed overleg tot deze verdeling. “Het was in dit geval de beste oplossing”, zegt Goodman met een glimlach.

Beroofde families

Met enige regelmaat worden kunstwerken door Nederlandse musea teruggegeven aan de erfgenamen van beroofde Joodse families. Meestal na een advies van de Restitutiecommissie, die nauwkeurig onderzoek doet. In deze zaak was het onmogelijk vast te stellen hoe de schalen zijn verdwenen en waar ze tussen 1933 en 1955 zijn geweest. De Restitutiecommissie raadde de familie en het museum aan met elkaar in gesprek te gaan.

“We kunnen een bindend advies geven, die macht hebben we”, zegt Jacob Kohnstamm, voorzitter van de Restitutiecommissie en aanwezig bij de overdracht, “maar het is veel beter als de partijen er samen uitkomen, naar elkaars verhalen luisteren.” Twee jaar geleden adviseerde een evaluatiecommissie ruimhartiger te zijn in het teruggeven van door nazi’s geroofde kunst. Dat advies leidde er ook toe dat begin dit jaar een schilderij van Kandinsky door het Stedelijk Museum in Amsterdam werd teruggeven aan de erfgenamen.

Museumdirecteur Sjarel Ex vindt het belangrijk dat dubieuze kunst in de collectie wordt opgespoord. “We hebben zelf veel onderzoek gedaan.” Al werd het sluitende bewijs van naziroof in dit geval niet gevonden, het was voor Ex duidelijk dat er een probleem was met de elf schalen, die samen zo’n 1,2 miljoen euro waard zijn. Hij is opgelucht en tevreden over de verdeling. Hoe ze te werk gingen? “We hebben er om en om één gekozen. Serieus.”

Kille ontvangst

Goodman stamt uit de Duitse bankiersfamilie Gutmann – zijn vader ‘verengelste’ de familienaam. Zijn opa Fritz Gutmann was directeur van de Dresdner Bank in Nederland. Op zijn landgoed in Heemstede was een groot deel van de omvangrijke kunstverzameling van de familie ondergebracht. Toen de nazi’s binnenvielen, werd het huis geplunderd door kunsthandelaren, die in opdracht van de nazi’s werkten. Ze betaalden er zogenaamd voor, maar een belachelijk laag bedrag. Goodmans grootouders hadden geen keus.

null Beeld Museum Boijmans / Aad Hoogendoorn
Beeld Museum Boijmans / Aad Hoogendoorn

Toch weigerde opa Fritz een waardevolle collectie zilver af te staan. Zelfs toen hij en zijn vrouw Louise in concentratiekamp Theresienstadt waren terechtgekomen, wilde hij niet tekenen voor de verkoop. Ze werden beiden door de nazi’s vermoord.

Hun zoon Bernard, de vader van Simon Goodman, woonde in die jaren in Engeland en overleefde de oorlog. “Toen hij na de oorlog in Nederland kwam, kreeg hij een kille ontvangst”, zegt Goodman. Hij moest procederen om het landgoed terug te krijgen. Van de kunstcollectie was veel teruggevonden in Duitsland en door de geallieerden overgedragen aan de Nederlandse overheid, maar hij kreeg slechts met grote moeite een paar objecten terug.

Schilderijen in heel Europa

“Het heeft mijn vader gebroken. De jaren na de oorlog waren voor hem zwaarder dan de oorlog zelf”, zegt Goodman. Met zijn broer Nick zette hij het werk voort en zij waren succesvoller. Hij spoorde diverse waardevolle schilderijen op in heel Europa, onder meer van Renoir en Botticelli. In 2002 kwam de Nederlandse staat over de brug: in één keer werd een groot aantal objecten teruggegeven aan de familie.

Goodman heeft nu een beter gevoel over Nederland dan vroeger. “In vergelijking met andere Europese landen wordt hier beter omgegaan met geroofde kunst”, zegt hij. Hij blijft speuren, hij vindt het behalve zijn plicht naar de familie ook een ‘thrill’, zegt hij eerlijk. Sommige kunstwerken houdt de familie zelf, andere worden verkocht. Wat hij gaat doen met deze schalen? Daarover moet binnen de familie worden overlegd, “maar ik zou er graag ten minste één zelf houden.”

Lees ook:

‘Nederland moet actiever naziroofkunst teruggeven’

Er moet weer actief gezocht worden naar kunst die door de nazi’s is geroofd en naar de mensen die er recht op hebben. Bovendien moet herstel van onrecht het uitgangspunt zijn, oordeelt een evaluatiecommissie, niet de belangen van musea.

Amsterdam geeft schilderij Kandinsky terug aan erfgenamen

Roof is nooit bewezen, maar de gemeente Amsterdam geeft een in 1940 verworven Kandinsky-schilderij toch terug aan de Joodse familie Lewenstein. Herstel van onrecht moet voorop staan, vindt het stadsbestuur.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden