AnalyseBestaansminimum

Wie zijn die mensen die geen bijstand aanvragen en hoe overleven ze?

Mensen hebben soms de voedselbank nodig om te overleven.  Beeld BELGA
Mensen hebben soms de voedselbank nodig om te overleven.Beeld BELGA

Het is een bijna astronomisch aantal: 170.000 huishoudens die recht hebben op bijstand maken daar geen gebruik van. Maar hoe erg is dat?

De 23-jarige jongere die nog bij zijn ouders woont, zijn opleiding niet heeft afgemaakt en nu tevergeefs naar werk zoekt. De Roemeense arbeidsmigrant die na een paar maanden buffelen plotseling zonder werk op straat staat. De zzp’er die soms genoeg verdient, maar over een heel jaar gerekend onvoldoende geld binnenkrijgt om in het eigen onderhoud te voorzien. En ja, waarschijnlijk ook de beroepscrimineel die zo veel mogelijk tussen de mazen van het systeem door zwemt.

Al deze nogal verschillende karakters hebben twee dingen gemeen. Ding één: ze hebben waarschijnlijk voor de wet recht op bijstand, maar vragen die allemaal om uiteenlopende redenen niet aan. De jongere en de arbeidsmigrant misschien omdat ze niet van hun rechten op de hoogte zijn. De crimineel omdat hij onder de radar wil blijven. En de zzp’er uit schaamte, of omdat het zo verschrikkelijk veel gedoe geeft dat hij dan maar liever op een houtje bijt.

Niet aan het loket

De tweede gemene deler volgt uit de eerste: ze melden zich niet bij het loket van de sociale dienst, en blijven bij gemeenten vaak buiten beeld. Volgens een analyse van de Inspectie SZW moeten er in Nederland ongeveer 170.000 huishoudens zijn die wél recht hebben op bijstand, maar geen uitkering aanvragen. Een cijfer dat onmiddellijk leidt tot de vervolgvraag hoe erg dat nu eigenlijk is. Redden deze mensen zichzelf prima? Of is hier sprake van verborgen armoede waar de overheid onvoldoende zicht op heeft?

Probleem is dat niemand dat nu precies weet. Het actief zoeken naar ‘niet-gebruikers’ heeft bij gemeenten vaak geen prioriteit. De focus in de Participatiewet ligt sterk op het controleren of er geen misbruik van bijstand wordt gemaakt. Er blijft dan weinig tijd en geld over om de grote groep die zich niet meldt op te zoeken. En dus is er amper zicht op hoe deze 170.000 mensen ervoor staan.

Thuiswonende jongeren

Wel valt er iets af te leiden uit de groepen die prominent in de cijfers naar voren komen. Zo zijn er ongeveer 20.000 thuiswonende jongeren, van wie een groot deel niet of nauwelijks inkomsten heeft. Zij worden door hun ouders onderhouden, en denken er vermoedelijk niet eens aan dat ze recht hebben op een – weliswaar beperkte – uitkering. Een behoorlijk deel van hen zal geen financiële problemen hebben. Maar anderen juist weer wel, bijvoorbeeld als hun ouders zelf al in armoede leven.

Ook bij arbeidsmigranten speelt sterk dat zij hun rechten lang niet altijd kennen. Waar zij na ontslag blijven, onttrekt zich vaak aan het zicht. Een zeer kwetsbare groep die onder de radar blijft, zijn de zzp’ers met een laag inkomen. Zij verdienen de ene maand redelijk, maar de volgende maand weer ver onder het bestaansminimum. En wie dat overkomt, mag zijn inkomen aan laten vullen tot op bijstandsniveau: 1.021 euro per maand voor een alleenstaande.

Daar wreekt zich dat het systeem van uitkeringen heel slecht matcht met wisselende inkomsten. Een zzp’er die ineens een paar rekeningen niet of te laat betaald krijgt, kan direct in de problemen raken. Maar hij is dan al snel te laat om überhaupt bijstand aan te vragen. Gaat het vervolgens beter en komt er een golfje aan inkomsten binnen, dan is het risico weer levensgroot dat te veel ontvangen bijstand moet worden terugbetaald.

Wantrouwen en schaamte

Zelfstandigen zien vaak op tegen al het gedoe dat een uitkering met zich meebrengt. Ook wantrouwen jegens de overheid en schaamte spelen een rol. Juist bij deze groep is het niet-gebruik ontzettend hoog: 86 procent. Zij komen weliswaar met eigen inkomsten vaak al in de buurt van het bestaansminimum, en hebben in die zin maar weinig bijstand nodig. Maar als ze die niet aanvragen, kunnen de gevolgen wel degelijk schrijnend zijn. Budgetinstituut Nibud constateerde nota bene vorig jaar al dat het bestaansminimum eigenlijk te laag ligt, onder meer door de krapte op de woningmarkt.

De slotsom is dat zeker niet alle 170.000 niet-gebruikers van bijstand in bittere armoede leven. Sommigen zullen zich met steun van hun omgeving of in zwarte circuits redden. Maar voor een groot deel gaat dit niet op. Zij zijn in feite armer dan nodig, en dat komt deels door onwetendheid en deels door de drempels die de overheid zelf opwerpt.

Lees ook:

170.000 huishoudens vragen geen bijstand aan, terwijl ze daar wél recht op hebben

Ruim een derde van alle mensen die recht hebben op een bijstandsuitkering maakt daar geen gebruik van. En op die enorme groep ‘niet-gebruikers’ hebben gemeenten eigenlijk maar nauwelijks zicht, concludeert de Inspectie SZW in een rapport.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden