Analyse Dalende rekenrentes

Waarom vergrijzing en pensioenkortingen hand in hand gaan

rekenrente pensioenen Beeld Tom Janssen

Door de vergrijzing stijgt de kans dat de Nederlandse pensioenen binnenkort moeten worden gekort. Hoe werkt dit mechanisme?

Het is wellicht een wat impopulaire boodschap in tijden van dreigende pensioenkortingen. Maar juist de bevolkingsgroep die het meest direct last heeft van die kortingen, is deels de ‘veroorzaker’ daarvan. Door de vergrijzing in westerse landen daalt de rekenrente – waarmee pensioenfondsen hun financiële gezondheid bepalen – en daarmee ook de kans dat de aangekondigde kortingen in de nabije toekomst van de baan zullen zijn. Helaas voor de pensioengerechtigde van de toekomst is die grijze golf nog lang niet op zijn retour.

Het vergt een paar denkstappen om van vergrijzing naar een hoge kans op pensioenkortingen te gaan. Eerst een belangrijk ingrediënt voor die kortingen: de rekenrente. Daarmee berekenen fondsen hoeveel vermogen zij nu moeten hebben om alle deelnemers in de toekomst van hun beloofde pensioen te voorzien. De hoogte van de rekenrente bepaalt namelijk hoe snel dat huidige vermogen de komende decennia groeit op de financiële markten.

Een hoge rekenrente betekent een flinke verwachte groei, en dus dat fondsen nu minder in beheer hoeven hebben om straks precies goed uit te komen.

Het meest kapitaalkrachtig

Dat fondsen nu door allerlei kritische­­ ondergrenzen zakken en bijna maandelijks het nieuws halen vanwege hun financiële nood, komt voor een groot deel doordat die rekenrente zo laag is. Die is op haar beurt weer laag om verschillende redenen­­, maar vergrijzing is er één van. Dat komt doordat ouderen relatief­­ weinig geld uitgeven. Terwijl ze gemiddeld gezien het meest kapitaalkrachtig­­ zijn van de hele bevolking­­, zegt hoogleraar demografie Leo van Wissen van de Rijksuniversiteit Groningen.

“Dat zou je misschien niet zeggen als je naar politieke partijen als 50Plus luistert, maar het is wel zo. Gemiddeld heeft een Nederlander van 65 jaar zo’n 250.000 euro aan kapitaal. De gemiddelde 25-jarige zit op een tiende daarvan: ongeveer 25.000 euro.” Veelal zit dat kapitaal van ouderen in afbetaalde huizen of staat het op de bank, zegt hij. “Zo heeft een land meer vermogen naarmate het vergrijst.”

Meer belangstelling voor staatsobligaties

Dus? Met al dat geld op de bank, hebben banken relatief heel veel geld in beheer in een vergrijsde samenleving. “Dat investeren ze dan bijvoorbeeld in aandelen, maar ook in staatsleningen”, zegt Van Wissen. En nu de crux: door die toegenomen belangstelling voor staatsobligaties, zoals die leningen ook wel heten, daalt de rente daarop. Je vangt als investeerder dus minder voor het uitlenen van geld aan een overheid. Een simpel geval van toenemende vraag bij een gelijkblijvend aanbod. De rente op tienjaarsleningen voor de Nederlandse overheid is zelfs al een tijdje negatief. 

Fijn voor de staat, die geld toe krijgt als ze geld leent, maar niet voor pensioenfondsen. Die zijn namelijk verplicht een groot deel van hun vermogen te investeren in staatsobligaties. Aan die investeringen zit relatief weinig risico: overheden, zeker de Nederlandse, betalen hun geleende geld in de regel netjes terug. Dat lage financiële risico is belangrijk­­, het gaat immers om het geld van de hardwerkende Nederlander.

Babyboomgeneratie

Van vergrijzing naar meer vraag naar staatsobligaties naar een lagere rekenrente, dus. De vergrijzing zette volgens Van Wissen zo’n tien jaar geleden echt goed in. Toen bereikte de babyboomgeneratie zo ongeveer zijn pensioenleeftijd. Vanaf diezelfde periode begon de rente te dalen.

Het eind van de vergrijzing is nog lang niet in zicht. “Tot 2040 zal het aandeel ouderen jaarlijks toenemen”, zegt Van Wissen. Pas daarna lijkt het aantal nieuwe 65-jarigen gelijke tred te houden met het aantal ouderen dat jaarlijks overlijdt.

Niet alléén vergrijzing

Vergrijzing is niet de enige reden dat de rekenrente zo laag ligt. Soms komt dat ook door terughoudendheid op de aandelenbeurzen, veroorzaakt door de verwachte brexit en de handelsoorlog tussen de Verenigde Staten en China. Ook dat drukt het rendement van pensioenfondsen. Daarnaast hebben centrale banken in Europa, de Verenigde Staten en Azië hun rente op leningen aan gewone banken ook nog verlaagd om zo de economie te stimuleren.

Wat verder meespeelt

Vergrijzing is niet de enige reden dat de rekenrente zo laag ligt. Soms komt dat ook door terughoudendheid op de aandelenbeurzen, momenteel veroorzaakt door de verwachte brexit en de handelsoorlog tussen de Verenigde Staten en China. Ook dat drukt het rendement van pensioenfondsen. Daarnaast hebben centrale banken in Europa, de Verenigde Staten en Azië hun rente op leningen aan gewone banken ook nog verlaagd om zo de economie te stimuleren.

Lees ook:

Gaan nieuwe rekenregels ons eindelijk verlossen van alle pensioenproblemen?

Er is een instant methode om de pensioenen op te krikken: aanpassen van de rekenregels, waardoor de pensioenfondsen er meteen een stuk beter voor staan. 

De pensioenfondsen zakken weer dieper weg en moeten misschien al snel gaan korten

De dekkings­graden van ABP en PFZW zijn verder gedaald. Wellicht moet volgend jaar al gekort worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden