Proef

Verplichtingen schrappen voor mensen in de bijstand? Dat lijkt soms positieve effecten te hebben

null Beeld Sjoerd van Leeuwen
Beeld Sjoerd van Leeuwen

Bijstandsgerechtigden die zich tijdens een groot experiment niet hoefden te houden aan allerlei verplichtingen, zoals solliciteren, komen niet minder snel aan het werk. Dat blijkt uit een onderzoek van het Centraal Planbureau (CPB).

Barbara Vollebregt

Geen sollicitatieplicht en niet verplicht ‘ja’ zeggen tegen iedere aangeboden baan. Tussen 2017 en 2019 kregen bijstandsgerechtigden in zes gemeenten die vrijheid. Ze hoefden bij wijze van experiment niet meer aan de verplichtingen van de bijstand te voldoen. Wat blijkt? Dat heeft geen negatief effect op het vinden van een baan.

Dat is de uitkomst van een vervolgonderzoek van het CPB. Twee jaar na afloop van het experiment is door het bureau opnieuw gekeken hoe het de bijstandsgerechtigden vergaat in drie van de deelnemende gemeenten: Deventer, Utrecht en Wageningen.

Uit die vervolgstudie blijkt dat ook na het experiment het schrappen van de verplichtingen een positief effect heeft gehad, in Utrecht althans. Een kwart van de bijstandsgerechtigden die zich tijdelijk niet aan alle regels hoefden te houden, werkte twee jaar na het einde van het experiment meer dan 12 uur per week. Bij de vergelijkingsgroep, die zich wel aan de verplichtingen moest houden, was dat maar 15 procent.

Wake-up call

De onderzoekers weten niet of het positieve effect komt door de terugkeer naar de verplichtingen, of door iets anders. “Het kan zijn dat mensen na het experiment een wake-upcall kregen en dachten, ik krijg nu weer al die verplichtingen, ik ga harder op zoek naar werk”, zegt CPB-programmaleider Egbert Jongen. Een vergelijkbaar effect is te zien bij mensen die in de werkloosheidswet zitten en op het punt staan in de bijstand te belanden. Daar zie je ineens een toename in het aandeel mensen dat toch werk vindt, stelt Jongen op basis van data en van studies waaraan hij heeft meegewerkt.

Dat zou betekenen dat (aanstaande) verandering een positief effect heeft op de uitstroom naar werk. “Maar het kan ook zo zijn dat mensen zonder de verplichtingen meer tijd hebben gehad om hun zaakjes op orde te krijgen, waardoor ze er na afloop van het experiment klaar voor waren om aan de slag te gaan”, beredeneert Jongen.

In Deventer en Wageningen was de uitkomst anders dan in Utrecht. Het schrappen van de regels had daar geen negatief, maar ook geen positief effect.

Blijven hangen

Als onderdeel van hetzelfde experiment kregen andere bijstandsgerechtigden in de deelnemende gemeenten extra begeleiding óf mochten ze meer bijverdienen zonder dat dit nadelige effecten zou hebben op hun uitkering. Dat laatste bleek te werken: bijstandsgerechtigden kregen vaker een baan. Maar vrijwel altijd parttime. “Mogelijk omdat ze gekort zouden worden op hun uitkering als ze fulltime zouden werken”, verklaart Jongen. De onderzoekers van het CPB zien nu, twee jaar later, dat in Wageningen een deel van de mensen uit die groep ‘blijft hangen’ in dat parttimewerk, terwijl de controlegroep, de bijstandsgerechtigden die niets extra’s mochten bijverdienen, vaker voltijdwerk doen.

Ook interessant: van de bijstandsgerechtigden die twee jaar lang extra begeleiding kregen, werd al tijdens het experiment duidelijk dat ze daar baat bij hadden. Dat effect is blijvend. Ook na afloop van het experiment hadden zij vaker een baan.

Op deze schaal experimenteren is hartstikke uniek voor ons land, zegt Jongen. “Maar het is ook wennen. Omdat de gemeenten het allemaal net iets anders hebben aangepakt, zijn de resultaten lastig met elkaar te vergelijken. Het is dan ook te vroeg om hier keiharde conclusies uit te trekken.”

Het CPB gaat sowieso vervolgonderzoek doen. Er is nu alleen gekeken naar de kans om de bijstand te verlaten. Maar het kan best zijn dat de experimenten andere (positieve) effecten hebben gehad: op de gezondheid bijvoorbeeld, op het gebruik van andere sociale voorzieningen, of op vermindering van schulden.

Over het experiment

Tussen 2017 en 2019 hebben in zes gemeenten experimenten met de bijstand plaatsgevonden. Doel was te onderzoeken welke maatregelen effectief zijn om bijstandsgerechtigden gedeeltelijk of volledig uit te laten stromen naar werk. Zo werden bijstandsgerechtigden ontheven van hun arbeids- en re-integratieverplichtingen, was er intensievere begeleiding naar werk of werden de mogelijkheden om naast de uitkering bij te verdienen uitgebreid. Het ministerie van sociale zaken en werkgelegenheid heeft zes gemeenten aangewezen als experimenteergemeenten: Deventer, Groningen, Nijmegen, Tilburg, Utrecht en Wageningen. Op verzoek van Sociale Zaken heeft het CPB de experimenten in 2020 al geëvalueerd. Voor het vervolgonderzoek, dat ook in opdracht van het ministerie is uitgevoerd, heeft het CPB gekeken naar uitkomsten tot bijna twee jaar na het einde van de experimenten.

Lees ook:

84 gemeenten versoepelen bijstandsregels, maar de wet blijft knellen

Bijna een kwart van de Nederlandse gemeenten heeft vorig jaar de eigen bijstandsregels versoepeld. Toch merken sociaal advocaten nog maar weinig van die pogingen om de menselijke maat vaker te hanteren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden