Platformbedrijven

Uitbuiting is voor platformbedrijven misschien toch geen levensvatbaar businessmodel

Bezorgers van Deliveroo demonstreren in Londen voor betere arbeidsvoorwaarden.  Beeld Reuters
Bezorgers van Deliveroo demonstreren in Londen voor betere arbeidsvoorwaarden.Beeld Reuters

Valt er nog geld te verdienen door platforms als Uber en Deliveroo, die online vraag en aanbod koppelen? Ze draaien op goedkope krachten die los-vast voor ze werken. Maar daarmee overtreden ze het arbeidsrecht, oordelen rechters. “De tijd van move fast and break things is echt voorbij.”

Kijk naar Uber, het platform dat taxichauffeurs en klanten met elkaar verbindt. Dat ergerde zich aan de regels waaraan het zich moest houden, en dan vooral aan de vele inspecties. Om die te omzeilen, bedacht Uber een technologie die iedereen uitsloot die werd aangemerkt als potentieel inspecteur, met een soort schaduw-app die hen verhinderde een Uber-taxi te bestellen en een inspectie uit te voeren.

‘Eerst doen en dan om vergeving vragen’, zo omschrijft ondernemer en platformexpert Martijn Arets de strategie van veel platformbedrijven. Zeker in de begindagen, en de werkwijze van Uber is daar een duidelijk voorbeeld van. Aan wetten en regels laten platformbedrijven zich vaak niet veel gelegen liggen.

Arets schreef een boek over de platformeconomie, Platformrevolutie. Bedrijven als Uber, maaltijdbezorgservice Deliveroo en al die anderen die online vraag en aanbod aan elkaar koppelen, begonnen vaak buiten de regels om. Maar van meet af aan was duidelijk dat dat alleen tijdelijk kon. “Veel platformen zijn erg goed in het ontlopen en ontkennen van verantwoordelijkheden”, schrijft Arets. “Maar de tijd van move fast and break things is echt voorbij.”

Nieuw maatschappelijk fenomeen

Toch zijn een paar grote platforms dit jaar opnieuw tegen grenzen aangelopen. Bijna al die platforms beschouwen de mensen die via hun site of app werken als zzp’ers. Ze krijgen niet doorbetaald bij ziekte of in vakanties, en moeten zelf zorgen voor hun pensioen. Tot ergernis van met name vakbond FNV: die spreekt van ‘uitbuiting’ en spande rechtszaken aan tegen drie platforms. En kreeg drie keer - min of meer - gelijk.

Tot nu toe haalde dat echter niet veel uit. Deliveroo heeft te verstaan gekregen dat zijn koeriers er recht op hebben in loondienst genomen te worden. Enkele tientallen van hen hebben daadwerkelijk gevraagd om nabetaling van loon of om een dienstverband, maar tevergeefs.

Uber kreeg met een nog verstrekkender vonnis te maken: of chauffeurs er nu om vragen of niet, ze moeten in loondienst genomen worden. Maar Uber ging in hoger beroep, en hoewel daarmee de werking van het vonnis niet wordt opgeschort, verandert er intussen niets.

Tenslotte haalde ook Helpling bakzeil, het platform dat bemiddelt voor schoonmaakwerk aan huis. Hun schoonmakers hoeven weliswaar niet in loondienst genomen te worden, oordeelde de rechter, maar ze moeten wel behandeld worden als uitzendkracht, met alle rechten van dien. Helpling beraadt zich nog op de gevolgen van dat vonnis.

In al die zaken draaide het om de vraag wat een platformwerker precies is. En dat wringt. “Het toepassen van bestaande arbeidsrechtelijke regels op nieuwe maatschappelijke fenomenen zoals arbeid via een digitaal platform kan moeilijk zijn", stelde rechter in de Helpling-zaak vast. Steeds kwamen er drie kenmerken aan de orde die nodig zijn om te kunnen spreken van een arbeidsovereenkomst: naast ‘arbeid’ en ‘loon’ ook ‘gezag'. Zeker Uber en Deliveroo oefenen inderdaad gezag uit over platformwerkers: de algoritmes van hun app leggen zo dwingend bepaald gedrag op dat zij in feite werkgever zijn - de rechter in de Uber-zaak sprak van ‘modern werkgeverschap’.

De app van Uber op een mobiele telefoon in Parijs.  Beeld Reuters
De app van Uber op een mobiele telefoon in Parijs.Beeld Reuters

Beroerd imago

Helder? Zeker. Maar toch zijn hiermee lang niet alle vragen beantwoord. Want wat willen platformwerkers zelf? Geven zij inderdaad en masse de voorkeur aan een vaste baan en alle zekerheden die daarbij horen? Worden zij echt beter van de werknemersstatus? En als het gaat over de platforms zelf: hebben die economisch gezien nog toekomst als ze moeten opdraaien voor alle kosten die samenhangen met het werkgeverschap?

Voor Uber is dat laatste actueel, maar het bedrijf reageert niet op vragen. In het Verenigd Koninkrijk sprak de rechter al eerder uit dat Uber-chauffeurs geen freelancers zijn, maar 'workers’ (een status tussen freelance en loondienst in). Voor de nabetaling aan Engelse chauffeurs heeft Uber 600 miljoen dollar opzij moeten zetten.

Winst maakte het taxibedrijf nog nooit, en de rechtbankvonnissen in Nederland, Engeland en elders voeden de twijfels bij financieel analisten over de vraag of dat ooit gaat gebeuren. “Maar Uber heeft diepe zakken", zegt Arets. “Alles is gericht op groei. Uber weet dat het zich uiteindelijk aan de regels zal moeten houden, maar stelt dat zo lang mogelijk uit, om zo lang mogelijk ongehinderd te kunnen doorgroeien.”

Ook Deliveroo is geraakt, en hard ook, want in de portemonnee. De beursgang van het bedrijf, eind maart, liep uit op een flop. De aandelenuitgifte leverde weliswaar 1,2 miljard euro op, maar dat was veel minder dan de bedrijfstop gehoopt had. Vlak voor de beursgang had die de introductiekoers al zo laag mogelijk gezet, maar desondanks verloor het aandeel meteen op de eerste dag bijna 30 procent van zijn waarde.

De oorzaak? Grote beleggers hadden geen trek in een bedrijf met zo’n beroerd imago. “Veel beleggers zijn bang dat Deliveroo onder maatschappelijke zijn bezorgers normaal moet gaan betalen”, schreef Corné van Zeijl, beursanalist bij vermogensbeheerder Actiam, destijds in een column in het Financieele Dagblad. “En dan werkt het bedrijfsmodel niet meer. Uitbuiting van bezorgers is geen levensvatbaar model.”

Veranderend maatschappelijk klimaat

Beleggers lieten zich van hun sociale kant zien, blikt Van Zeijl terug. “En dat was nieuw, want in 2019, toen Uber naar de beurs ging, was daar nog geen sprake van. Ubers businessmodel is voor, tijdens en na die beursgang niet veranderd. Maar het maatschappelijk klimaat wel. Als bijvoorbeeld een pensioenfonds nu nog in zo’n bedrijf zou investeren, werd het gekielhaald.”

Maar de invloed daarvan moet niet overschat worden. “Bij Deliveroo liggen ze er waarschijnlijk niet meer wakker van. Hun aandelen zijn geplaatst, er is geld binnengehaald, ze hoeven zich nergens iets van aan te trekken”, zegt Van Zeijl. “En als ze weer geld nodig hebben? Ach, bij een bedrijf met winstkansen lukt het altijd wel om ergens geld vandaan te halen, bij een investeerder die zich niet zo bekommert om ethisch verantwoord gedrag.”

Want ja, uiteindelijk gaat het vooral om die winstkansen, ook bij Deliveroos beursgang. De Engelse rechter had kort daarvoor geoordeeld dat zijn koeriers geen zelfstandig ondernemer zijn, en omdat de Engelse markt voor Deliveroo erg belangrijk is, maakte dat beleggers voorzichtig. “Of een bedrijf winstgevend kan zijn", stelt Van Zeijl, “hangt tenslotte niet zozeer af van de bereidheid van beleggers om te investeren als wel van de wetgever en de toezichthouder.”

Deliveroo, Just Eat en Uber Eats stickers in Dublin.  Beeld ANP / REX by Shutterstock HH
Deliveroo, Just Eat en Uber Eats stickers in Dublin.Beeld ANP / REX by Shutterstock HH

Een gat in de winst

Maar kán een platformbedrijf nog winstgevend zijn als het mensen in dienst moet nemen? Thuisbezorgd en moederbedrijf Just Eat Takeaway zeggen van wel. Zij hebben altijd al bezorgers in loondienst. In de Engelse zakenkrant Financial Times omschreef topman Jitse Groen de arbeidsvoorwaarden van andere platforms als ‘de slechtste die Europa in honderd jaar heeft gekend'.

Gelukkig keert het tij, voegde Groen eraan toe. En het zal geen toeval zijn geweest dat hij zijn pleidooi hield vlak voor de beursgang van concurrent Deliveroo. “Platformbanen zijn wat ze altijd zijn geweest zijn: banen. In de meeste landen hoeven alleen de bestaande wetten maar te worden gehandhaafd.”

Maar Just Eat Takeaway is anders begonnen dan zijn concurrenten: aanvankelijk koppelde het slechts klanten aan restaurants die zelf de bezorging moesten regelen. Nu steekt het bedrijf miljoenen in het aantrekken van eigen fietsbezorgers - vooral om de concurrentie met Deliveroo en Uber Eats aan te kunnen. Dat kost het bedrijf zo’n 35 procent meer aan loonkosten dan wanneer het met freelancers had gewerkt. En winst maken ze nog lang niet.

Intussen wordt het merendeel van de Thuisbezorgd-bestellingen nog steeds door koeriers van de restaurants bezorgd, en ook daar gaat veel fout, bleek begin dit jaar uit een rapport van de inspectie SZW.

Winst maken wordt sowieso lastig, zegt Arets, zeker als het gaat om diensten on demand: zaken die kort nadat ze besteld zijn, moeten worden geleverd. “Voor platforms als Uber of Deliveroo is het cruciaal om de wachttijd voor klanten laag te houden. Daarom moeten er voortdurend méér bezorgers of chauffeurs op hun app ingelogd zijn dan er echt aan het werk zijn, die moeten klaarstaan voor als er iets besteld wordt. Maar als de platforms ook loon moeten betalen voor de tijd dat hun mensen wachten op een klus, slaat dat een gat in hun winst.”

Uitwijken naar de zwarte markt

Ook Helplings businessmodel staat zwaar onder druk, nu het schoonmaaksters (80 procent is vrouw) moet behandelen als uitzendkracht. Door dat vonnis gaat de prijs van schoonmaakwerk omhoog, maar het is de vraag of klanten bereid zijn dat hogere tarief te betalen. Als ze in groten getale uitwijken naar de zwarte markt en niet meer via Helpling boeken, valt er voor dat platform niets meer te verdienen.

Het wordt lastig, erkent Michelle van Os, Heplings managing director in Nederland. “Een schoonmaakhulp via Helpling was altijd al duurder dan via de zwarte markt, mensen betalen voor het gemak dat wij bieden. Maar hoeveel gaat het kosten als schoonmaaksters uitzendkracht worden en hoeveel extra zijn mensen bereid daarvoor te betalen? Dat onderzoeken we nu.”

Als Helpling het loodje legt, vraagt Martijn Arets zich af, wat heeft vakbond FNV dan precies gewonnen? “De FNV doet alsof schoonmaakhulpen erop vooruitgaan als ze betaald worden volgens de schoonmaak-cao of als uitzendkracht. Maar Helpling concurreert niet met professionele schoonmaakbedrijven, maar met de zwarte markt. En daar zijn schoonmaakhulpen echt niet beter af dan als ze via Helpling werken.”

Wat er echt op het spel staat als het gaat om de arbeidsvoorwaarden van platformbedrijven, wil Arets maar zeggen, is niet zozeer de vraag of platformwerkers zelfstandig ondernemer, uitzendkracht of werknemer zijn, maar hoe het best geregeld kan worden dat ze niet langer onderbetaald worden.

Gebrek aan perspectief

En daarmee komt meteen die andere vraag aan de orde: wat willen platformwerkers zelf? De platformbedrijven zijn ervan overtuigd dat ze ‘hun’ mensen precies bieden waar zij behoefte aan hebben. Om dat te onderbouwen hielden zes van hen een enquête onder bijna 1300 bezorgers, chauffeurs en klussers. Al met al blijkt een ruime meerderheid tevreden als zzp’er. Flexibiliteit (‘ik kan werken waar en wanneer ik wil’) zien zij als het belangrijkste voordeel van platformwerk. En als meer zekerheid leidt tot een lager netto inkomen, weegt dat inkomen voor hen zwaarder.

Maar de enquête biedt ook inzicht in de verschillen. Neem Deliveroo. Bijna 80 procent van de ‘riders’ is nog geen 30 jaar oud, bijna twee derde noemt zichzelf hoogopgeleid en voor 50 procent levert het werk slechts bijverdiensten op naast de studie. En zet daar dan de Uber-chauffeur tegenover: ruim 70 procent is juist ouder dan 30, een kwart zelfs ouder dan 55, voor 57 procent levert Uber het hoofdinkomen en voor nog eens 22 procent een inkomen naast ander werk als zzp’er.

Geen wonder dat niet elke platformwerker dezelfde wensen heeft, zegt Arets. “Platforms als Deliveroo zorgen voor een heel lage drempel bij de toegang naar werk. Anders dan in de traditionele arbeidsmarkt maakt een platform geen onderscheid in wie zich aanmeldt en kun je je werk flexibel indelen, al is het maar een paar uur per week. Er werken bijvoorbeeld veel internationale studenten die er elders op de arbeidsmarkt niet zo snel tussen komen.”

Uit al die koeriers en klussers kan een onderklasse ontstaan van mensen die blijven hangen in los-vast, slecht betaald werk, ziet Arets. Daarom ontwikkelt hij met zes platformbedrijven een soort ‘klus-cv’, een verzameling gegevens waarmee een platformwerker inzicht kan geven in zijn werkervaring, in de hoop dat die hem hogerop helpt. “Die toegankelijkheid van platformwerk biedt veel mensen kansen”, legt Arets uit. “Het gevaar zit ‘em in het gebrek aan perspectief voor hen.”

Lees ook:

Uber en Deliveroo: Chauffeurs en maaltijdbezorgers willen helemaal niet in loondienst

Platformbedrijven zochten het uit: de mensen die via hen werken, willen vaak geen werknemer zijn. Ze zijn bang dat dat ten koste gaat van hun vrijheid.

Rechter: Uber moet chauffeurs in dienst nemen en achterstallig loon betalen

De rechter geeft vakbond FNV gelijk: chauffeurs die via de app van Uber werken zijn werknemers, geen zelfstandigen. En daar hoort een loon volgens de cao bij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden